Frederick Delius, een muzikale kosmopoliet

Volgend jaar wordt de 150ste verjaardag van de Engelse componist Frederick Delius gevierd. Dit impliceert ongetwijfeld een reeks van nieuwe opnamen van zijn muziek. Onlangs verscheen er al op het label Chandos een opname met twee van Delius' belangrijkste werken: Appalachia, variaties op een ´slavenlied´, voor bariton, koor en orkest (1902/03), en het meesterwerk The Song of the High Hills, voor koor en orkest (1911), een muzikale impressie van de bergen in Noorwegen. Geboren werd Frederick Delius op 29 januari 1862 in Bradford, Engeland. Was, onder andere, korte tijd sinaasappelplanter in Florida, Amerika. Daarna ging hij studeren aan het conservatorium in Leipzig. Hier ontmoette hij Edvard Grieg; ze raakten bevriend. Verbleef echter het grootste deel van zijn leven, 46 jaar, in Frankrijk. Overleed 10 juni 1934 in Grez-sur-Loing.
Delius behoort tot de belangrijkste vertegenwoordigers van het muzikale fin-de-siècle.

---

The Song of the High Hills

Als de Engelse schrijver John Cowper Powys (1872-1963) voor het eerst Rome bezoekt en de historische trap van de Piazza di Spagna, op de Monte Pincio, bestijgt, wordt hij plotseling overmand door extase. De omgeving brengt hem in een nostalgische vervoering en het is alsof zijn persoonlijkheid in de ontelbare persoonlijkheden ondergaat van mannen en vrouwen, die deze historische trap, sinds generaties, op en af zijn gegaan. Dit gevoel van poëtische continuïteit van het leven roept ook Delius' The Song of the High Hills op, dat hem werd ingegeven door de wandelingen die hij maakte in de Noorse bergen. Vooral in het tweede deel wordt deze sfeer nog versterkt door een woordloos koor, wanneer mensenstemmen als uit nevelige, geheimzinnige verten geleidelijk aanzwellen. Delius componeerde veelal impressiemuziek, invloed van de Franse impressionisten en Grieg, die de verbeelding van de luisteraar volkomen vrij laat. Expressie en sfeer zijn bij hem belangrijker dan vorm, bouw en idee. Delius verwaarloosde de vorm ten gunste van thematische vrijheid en herhaaldelijk modulerende muziek (chromatiek). Dat filmcomponisten als Bernard Herrmann (1911-1975) hierdoor werden geïnspireerd is natuurlijk niet zo vreemd. Hoewel in het eerste deel van The Song of the High Hills laat Delius zich van een heel andere kant zien. De toon is hier zelfs soms grimmig en dissonant, en ritmisch, gewoonlijk niet echt Delius' sterkste kant, goed onderbouwd.

Alpensinfonie

Naast Frans impressionisme zijn er in het werk van Delius ook invloeden terug te vinden van Richard Wagner (1813-1883) en Richard Strauss (1864-1949). Maar vergelijk, bijvoorbeeld, The Song of the High Hills met Strauss' Alpensinfonie (1915). Afgezien van een zekere verwantschap in toon is de muziek van Delius naar binnen gericht, intiem en verinnerlijkt. Strauss' muziek daarentegen is naar buiten gericht, heroïsch, briljant, virtuoos en bombastisch.

Scandinavische folklore

Beïnvloed werd Delius tevens door Edvard Grieg (1843-1907), door hem raakte hij bekoord van de Scandinavische folklore. Van alle landen hield hij het meest van Noorwegen. De invloed hiervan op The Song of the High Hills mag niet worden gebagatelliseerd. Overigens eigenlijk is The Song of the High Hills voor de Noorse bergen wat Grieg's Peer Gynt (1888) is voor geheel Noorwegen: een ultieme liefdesbetuiging. Dat Delius ondanks al deze uiteenlopende invloeden toch nog een persoonlijke eigen herkenbare stijl heeft maakt zijn muziek zo bijzonder.

Engelse invloed

De invloed van Engeland op Delius was zeer gering. Als Engelse componist was Delius een volbloed Duitser. Zijn ouders kwamen namelijk allebei uit Bielefeld, Noordrijn-Westfalen. Op zijn tweeëntwintigste verliet Delius Engeland en vertrok naar Amerika. Daarna zou hij er, afgezien van de oorlogsjaren1914-1918, nooit meer wonen. Van zijn 72 levensjaren woonde hij er 46 in Frankrijk. Echte Engelse muziek bestond er volgens Delius niet. Jawel, traditionele Engelse koormuziek doch daar moest hij niets van hebben. Over zijn rivaal Edward Elgar (1857-1934) liet hij zich zelden lovend uit. De invloed hiervan, de Engelse muziek, is daarom maar spaarzaam terug te vinden in zijn muziek, met uitzondering van North Country Sketches (1913/14), een muzikale impressie van de Yorkshire moors. Delius' assistent Eric Fenby (1906-1997) was met zijn gedachten in Engeland als hij Elgar's muziek hoorde, echter met de muziek van Delius altijd in Frankrijk .

Spirituals

De muziek die Delius waarschijnlijk heeft doen besluiten componist te worden, is de volksmuziek van de zwarte arbeiders, spirituals, in Amerika. Een korte periode namelijk werkte Delius (1884/86) op een sinaasappelplantage in Florida en als vioolleraar op een tabaksplantage in Virginia, waar hij de zwarte arbeiders hoorde zingen. Veertig jaar voor George Gershwin (1898-1937) verwerkte hij deze muziek al in zijn Florida suite, uit 1889. Er is zelfs in het derde deel van deze suite Sunset - Near the Plantation een passage die verwant is aan de Banjo Song uit Porgy and Bess (1935).

Appalachia

In 1902/03 componeerde Delius Appalachia, variaties op een slavenlied (voor bariton, koor en orkest). Het lied hoorde hij de zwarte arbeiders zingen in Virginia. Het is een werk met een reeks, overwegend, instrumentale variaties, ingesloten door twee introducties en een coda (finale voor bariton, koor en orkest). De introducties en variaties zijn geluidsimpressies van het land- en stadsleven Negro country in Virginia. De coda vormt het emotionele hoogtepunt. Hier wordt de menselijke tragedie tot uitdrukking gebracht in het eigenlijke slavenlied, wanneer de slaaf, bariton, het afscheid van zijn geliefde bezingt als hij wordt doorverkocht aan een andere plantage, wat door het koor weemoedig wordt beantwoord. Niettemin eindigt het werk hoopvol, typisch Delius, wanneer de slaaf, weer door het koor beantwoord, uiteindelijk gelooft in een betere toekomst.

Over de cd

Een werk als Appalachia kan prachtig klinken mits het maar in handen is, zoals in het verleden met Thomas Beecham (1879-1961) en John Barbirolli (1899-1970), van iemand die affiniteit heeft met deze muziek. Is dit niet het geval dan klinkt de muziek algauw te log, ongestructueerd, en beneemt het, door dichte orkestrale kleuren, de luisteraar al snel de adem. Dat Andrew Davis affiniteit heeft met Delius' muziek, heeft hij al in de jaren negentig van de vorige eeuw bewezen, met een opname met de BBC Symphony Orchestra op Teldec. In deze nieuwe opname, eveneens met de BBC Symphony Orchestra, klinkt alles bezield en krachtig, sfeervol en open. De tempi in zowel Appalachia als The Song of the High Hills lijken perfect. Maar vooral in zijn gevoel voor structuur is Davis een meester. Het koor, BBC Symphony Chorus, is in beide werken uitmuntend en nog nooit hoorde ik het slavenlied (de coda) uit Appalachia zo mooi en ontroerend gezongen. En hoe extatisch, mysterieus klinkt niet het koor in het tweede deel van The Song of the High Hills! Natuurlijk draagt daartoe de moderne geluidskwaliteit ook haar steentje bij. Afijn, ik hoop dat Davis zich in de toekomst richt op Delius' opera A Village Romeo and Juliet . Misschien is hij in staat de onovertroffen, oudere opname van Meredith Davies (EMI) te evenaren of zelfs te overtreffen. En dat ook nog eens in het voordeel van de superieure geluidskwaliteit, evenals met deze opname: een extatische wensdroom voor elke Delius-liefhebber, zoals ik.

Informatie cd
Frederick Delius - Wikipedia