InfoNu.nl > Muziek en Film > Dans > Cinderella, bewerking tot en van een sprookjesballet

Cinderella, bewerking tot en van een sprookjesballet

Cinderella, bewerking tot en van een sprookjesballet Er was eens een sprookje dat tot een ballet werd omgetoverd. Cinderella, het verhaal over een huissloofje dat schittert op het bal, leent zich als vanzelfsprekend voor een balletuitvoering. In de versie van de gebroeders Grimm wordt er immers maar liefst drie nachten achtereen ten paleize gedanst. Matthew Bourne maakte een nieuwe bewerking van de balletklassieker en projecteerde het ballet in het Londen van de ‘Blitz’. Diverse kunstenaars gingen hem voor bij hun film-, dans- of operaversie over de verschoppeling Assepoester, die het dank zij het verlies van haar glazen muiltje, tot prinses schopt. De nieuwste balletversie is die van Het Nationale Ballet uit 2012 naar choreografie van Christopher Wheeldon.

Plot en herkomst

De verhaallijn van het sprookje Cinderella – Assepoester in het Nederlands – is bekend. Het vertelt over een meisje dat door haar stiefmoeder en stiefzusjes als huissloof wordt behandeld. Als zich een gelegenheid voordoet aan dit ellendige bestaan te ontsnappen, een bal ten paleize om de prins aan een echtgenote te helpen, maken zij het Assepoester onmogelijk hierbij aanwezig te zijn. Met toverhulp uit onverwachte hoek slaagt het meisje er toch in haar opwachting op het hofbal te maken en met haar schoonheid de prins te bekoren.
De vreugde is van korte duur: als de klok twaalf uur slaat moet zij, voordat de betovering verbroken wordt, het bal verlaten. In de haast om weg te komen verliest zij haar (glazen of gouden) muiltje. Hierdoor slaagt de prins erin haar op te sporen en krijgt het sprookje zijn goede afloop.

Het thema van dit verhaal, waarbij recht zegeviert over onrecht, is eeuwenoud; een vroege vorm van dit volkssprookje kwam al voor in de Egyptische en klassieke oudheid. Ook in China was een vergelijkbaar sprookje in omloop; in de Vertellingen van duizend-en-één-nacht komt een dergelijk verhaal voor, waarin het verloren muiltje een verloren enkelband is.

Bekendste versies
In de eerste helft van de zeventiende eeuw tekende de Italiaan Giambattista Basile het volkssprookje op, aan het eind van de eeuw werd het overgenomen door de Fransman Charles Perrault in zijn Sprookjes van Moeder de Gans. In zijn versie tovert petemoei een pompoen om tot koets en muizen tot lakeien. Als Assepoester met de prins trouwt, vergeeft zij haar stieffamilieleden hun boosaardige gedrag.

In de negentiende eeuw gebruikten de gebroeders Grimm het gegeven voor hun versie van Assepoester. Hier krijgt het meisje hulp van de vogels en hakken de stiefzusters respectievelijk hun tenen en hielen af om maar in de muiltjes te passen. Voor Assepoester komt alles goed, de stiefzusters komen er bij Grimm minder goed van af.

Bewerkingen
Het Cinderella-thema is vele malen en in verschillende vormen terug te vinden in de literatuur, film, toneel, muziek en dans. Een greep uit het enorme aanbod:
  • La Cenerentola, opera van Gioacchino Rossini uit 1822;
  • Cendrillon, opera van Jules Massenet uit 1899;
  • Cinderella, balletpartituur van Sergei Prokofjev uit 1944;
  • Cinderella, tekenfilm van Walt Disney uit 1950;
  • The glass slipper, filmmusical uit 1955; actrice Leslie Caron, die de hoofdrol vertolkte, was opgeleid als ballerina.

Prokofjev in 1918 / Bron: Onbekend / Wikimedia CommonsProkofjev in 1918 / Bron: Onbekend / Wikimedia Commons

Balletmuziek van Prokofjev

De Rus Sergei Prokofjev (1891 – 1953) was pianist, dirigent en componist. Als jongetje van vijf schreef al hij pianomuziek, als tienjarige werden dat korte opera’s. Op die leeftijd werd hij ook toegelaten tot het conservatorium (piano en compositie), waar hij in 1914 zijn Eerste Pianoconcert componeerde. Na zijn examen reist Prokofjev door West-Europa, waar hij veel eigen werk uitvoert. In Londen ontmoet hij de beroemde choreograaf Diaghilev, die hem de opdracht geeft een ballet te schrijven. Het wordt uiteindelijk Chout, een op volksverhalen gebaseerd ballet uit 1915 – 1920, dat in 1921 onder directie van Prokofjev zelf in première gaat in Parijs.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog is Prokofjev namelijk teruggekeerd naar zijn vaderland, waar hij tal van werken componeert. Pas in 1918, dus na de Revolutie, verruilt hij Rusland weer voor het westen. Hij maakt veel concertreizen, is wereldberoemd en keert pas in 1936 definitief terug naar zijn vaderland. Daar werd de componist toen min of meer ingelijfd door de staat, die het hem mogelijk maakte zich in luxe omstandigheden aan het componeren te wijden. Prokofjev moest in ruil daarvoor wel tegemoetkomen aan de eisen die de Sovjet Unie aan muziek stelde, iets wat niet iedereen hem in dank afnam.

Zijn omvangrijke oeuvre bevat onder andere het muzikale sprookje Peter en de Wolf uit 1936, de balletten l’Enfant prodigue uit 1929, Romeo en Julia uit 1935 en Cinderella uit de oorlogsperiode 1940 – 1944, met de première eind 1945 door het Kirov Ballet in het Moskouse Bolshoi Theater. De muziek van de avondvullende balletten – voor Cinderella schreef Prokofjev maar liefst vijftig dansnummers – past in de traditie van balletten die zijn landgenoot Tsjaikovski (1840 – 1893) eerder componeerde, maar sluit tevens aan bij de moderne muziek van Prokofjev's eigen tijd.

Tijdens het componeren van Cinderella begon de componist, onder invloed van de oorlog, ook met het componeren van de omvangrijke partituur voor de opera Oorlog en Vrede, gebaseerd op de roman van Tolstoi.
Na 1945 verslechterde Prokofjev’s gezondheid, bovendien viel hij in politieke ongenade. Hij overleed in 1953, op dezelfde dag als en slechts enkele uren voor Sovjetleider Stalin.

Balletbewerkingen

Al sinds de eerste helft van de negentiende eeuw wordt het verhaal van Cinderella als ballet uitgevoerd. Een beroemde versie van latere datum komt uit 1893, toen de beroemde choreograaf Marius Petipa meewerkte aan de choreografie voor het Mariinsky Theater.

Een beroemde, avondvullende uitvoering op muziek van Prokofjev en gebaseerd op de versie uit de sprookjesbundel Moeder de Gans komt van choreograaf Frederick Ashton. Hij maakte er in 1948 een komisch ballet van, met de beroemde filmactrice en danseres Moira Shearer in de hoofdrol. Zelf vertolkte Ashton de rol van een van de stiefzusters.

De beroemde danser Rudolf Nurejev baseert zijn versie van Cinderella uit 1986 eveneens op die van Moeder de Gans, maar situeert het ballet in het Hollywood van de jaren dertig en veertig van de vorige eeuw. Ook dit ballet wordt op de muziek van Prokofjev gedanst.

Een bewerking van Cinderella blijft choreografen uitdagen tot een nieuwe bewerking. Op 13 december 2012 ging bij Het Nationale Ballet in het Amsterdamse Muziektheater een volledig vernieuwde sprookjesproductie, gebaseerd op de muziek van Prokofjev en op een choreografie van Christopher Wheeldon, in première.
In deze productie in drie akten, gebaseerd op de sprookjesvariant van de gebroeders Grimm, neemt een (levens)boom een belangrijke plek in op het podium. Opvallend en bijzonder zijn de gouden balletschoentjes van de prima ballerina.

Matthew Bourne’s Cinderella

Net als Nurejev maakte de Brit Matthew Bourne een anachrome balletversie van het sprookje. Tijd en plaats van handeling zijn het London tijdens de Blitz van 1940 - 1941, met zware bombardementen op de Britse hoofdstad. Niet alleen krijgt het verhaal een heel andere setting, Bourne speelt ook met de overige gegevens uit het sprookje. Gebleven zijn de schoentjes en het afbeulen van Assepoester door haar huisgenoten. Maar verder…

De stiefzusjes hebben gezelschap gekregen van maar liefst drie broers, één van hen met voorkeur voor hetzelfde geslacht, de goede fee is een mannelijke engel, de prins is ingeruild voor een (gewonde) piloot, de koets met paarden bestaat uit een motor met zijspan en het bal ten paleize speelt zich af in een beroemde nachtclub uit die dagen: het Café de Paris, dat precies om middernacht door een zware bominslag wordt getroffen. Niet alleen in dat opzicht wordt de betovering verbroken: Cinderella zelf is, totdat ze begint te dansen, een tuttig meisje met een strak weggetrokken kapsel en een bril.

Over de productie
Matthew Bourne is behalve gevierd choreograaf sinds 2002 ook artistiek directeur van New Adventures (de opvolger van zijn eerdere gezelschap Adventures in Motion Pictures, opgericht in 1985), een toonaangevend Brits gezelschap voor eigentijdse dans, dat zowel in het eigen Londense theater optreedt als op binnen- en buitenlandse tournees.

Bourne staat bekend om zijn spraakmakende bewerkingen van klassiekers voor zowel ballet, film (Billy Elliot) als musical (Oliver!). Bekend werd zijn versie van Tsjaikovski’s Zwanenmeer, uitgevoerd met alleen maar mannelijke dansers. Zijn balletbewerking van Cinderella doet aan als een musical, al wordt er niet in gesproken en gezongen. Ook verwijst het ballet naar filmklassiekers als Waterloo Bridge en Brief Encounter.

Voor zijn ballet Cinderella is de partituur van Prokofjev, die bijna in zijn geheel wordt gebruikt, opgenomen door een 82-koppig orkest. De muziek wordt aangevuld met het geluid van vliegtuigen, bommen die worden afgeworpen en andere geluidseffecten. In de klassieke balletmuziek is een keur aan – ook modernere – dansstijlen verwerkt. Aanvankelijk werd de oorspronkelijk compositie van Prokofjev intact gelaten, later werd er licht in gesneden en werden er wat kleine veranderingen in de partituur aangebracht.

De periode waarin de muziek gecomponeerd werd en het dramatisch-romantische karakter van de compositie brachten Bourne op het idee het verhaal naar het Londen ten tijde van de Blitz over te brengen. Zoals hij zegt “Een periode waarin tijd alles was, de liefde even onverwacht opbloeide als uitdoofde en waarin de wereld danste alsof er geen morgen was.

Het ballet ging in 1997 in Londen in première – opgedragen aan de grootouders van Bourne – en werd in 2010 herzien. De huidige versie toert, mede gezien de zeventigjarige herdenking van de Blitz, door verschillende landen, waaronder Nederland (van eind maart tot begin april 2011).

Verhaallijn en indeling van Bourne's Cinderella

Proloog
In een bioscoop wordt een voorlichtingsfilm getoond hoe men bij een luchtaanval dient te handelen.

Eerste akte, opgebouwd uit twee scènes
In het huis van Cinderella’s vader hebben stiefmama en haar kinderen het voor het zeggen. Met hun vrienden maken ze Cinderella het leven zuur. Haar invalide vader telt niet mee in dit gezelschap en zit vergeten in zijn rolstoel.
Als er kaarten voor een dansparty te vergeven zijn, wordt Cinderella gepasseerd. Dan komt de gewonde piloot Harry binnenvallen, Cinderella is op slag verliefd. Hij verdwijnt van het toneel, maar zijn uniformpet blijft achter. Die zet ze een paspop op het hoofd, waar ze daarna gepassioneerd mee danst.

Op de avond van het feest verdwijnen de huisgenoten en blijft Cinderella achter. Dan verlaat ook zij het huis, waarna ze door een donker en onveilig Londen doolt. Uiteindelijk zakt ze op straat in elkaar. Haar beschermengel verschijnt ten tonele om zich over haar te ontfermen. Samen rijden ze van het toneel in een motor met zijspan.

Tweede akte, opgebouwd uit twee scènes
In de nachtclub Café de Paris gaat het er – na een onderbreking – weer vrolijk aan toe. Als ook Cinderella verschijnt, laat piloot Harry zijn vrienden voor wat ze zijn en danst hij uitsluitend met haar.

Cinderella en haar piloot brengen de nacht samen door. Dan wordt de club om middernacht zwaar gebombardeerd. In de chaos raken de twee geliefden elkaar kwijt. Cinderella raakt gewond, het enig tastbare dat Harry vindt is haar schoentje.

Derde akte, opgebouwd uit vijf scènes
Opnieuw een bioscoopscène, nu over de aangerichte verwoesting in de Londense straten; een scène in de ondergrondse (een verwijzing naar Brief Encouter) en aan de oevers van de Theems (een verwijzing naar Waterloo Bridge). Harry is met het schoentje in zijn hand wanhopig op zoek naar een spoor van Cinderella. Hij belandt in een vechtpartij.

In een ziekenhuis komt Cinderella ondertussen bij van haar verwondingen. Haar stieffamilie wil haar met een bezoekje vereren, maar stiefmoeder blijkt kwade bedoelingen te hebben. Met een hoofdkussen probeert ze tevergeefs haar stiefdochter te verstikken. Ze wordt op heterdaad betrapt en afgevoerd.
Inmiddels is ook Harry binnengebracht. Hij krijgt enkele elektroshocks en wordt daarna alleen gelaten. Verdwaasd strompelt hij over de afdeling. Ook Cinderella dwaalt door het gebouw. De twee ontmoeten en herkennen elkaar. De liefde bloeit weer op.

In de laatste scène, die zich afspeelt op Paddington Station, is het eind goed al goed. Harry en Cinderella vertrekken samen per trein, uitgezwaaid door de stiefbroers en -zussen, die zich over haar vader in zijn rolstoel hebben ontfermd. De beschermengel zoekt daarom maar een nieuw ‘slachtoffer’ uit.

Slot
Het slotapplaus wordt dansend in ontvangst genomen; de feestelijke toegift is bepaald swingend.

Lees verder

© 2011 - 2017 Sierkunst, het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Dansschoenen in sprookjes van Grimm, Perrault en AndersenDansschoenen in sprookjes van Grimm, Perrault en AndersenVolgens de reclame zijn vrouwen gek op mode, vooral op schoenen! Zie de reclame van 'Fashioncheque' waar een vrouw pas g…
Sprookjes – AssepoesterSprookjes zijn verhalen die niet waar gebeurd zijn. Het zijn vaak verhalen met pratende en zingende dieren die allerlei…
Tom Keifer - The Way Life GoesTom Keifer - The Way Life GoesOp 30 april 2013 kwam het debuut album van Tom Keifer uit. Tom Keifer is de lead-zanger c.q frontman van de Hard Rock ba…
Sprookjes: Assepoester in Moeder de Gans en bij Dick BrunaSprookjes: Assepoester in Moeder de Gans en bij Dick BrunaHet sprookje van Assepoester kent bijna iedereen. Het sprookje is opgeschreven door Charles Perrault uit Frankrijk in de…
Het Russisch ballet aan het begin van de twintigste eeuwHet klassiek ballet is niet weg te denken in de danswereld. Dat is als zo sinds de 17de eeuw. Vergeleken met onze modern…
Bronnen en referenties
  • Componisten van A tot Z,Het Spectrum 1999,
  • Helmut de Hoogh: Assepoes in oorlogstijd; Uitkrant Amsterdam, p. 10, maart 2011.
  • Judith van den Berg: Dansvoorstelling Cinderella; Villa d'Arte, pp. 30 - 31, nr. 1 2011.
  • Matthew Bourne's Cinderella, programmaboekje.
  • http://en.wikipedia.org/wiki/Cinderella.
  • Afbeelding bron 1: Onbekend / Wikimedia Commons

Reageer op het artikel "Cinderella, bewerking tot en van een sprookjesballet"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Infoteur: Sierkunst
Laatste update: 05-02-2016
Gepubliceerd: 08-04-2011
Rubriek: Muziek en Film
Subrubriek: Dans
Bronnen en referenties: 6
Schrijf mee!