De stem van vergeten volken

De Estse componist Veljo Tormis staat nog in de schaduw van zijn oud-leerling Arvo Pärt, maar hij is bezig zijn werk in Europa te promoten. Met zijn sterk folkloristisch getinte vocale muziek hoopt hij vergeten volken weer op de kaart te zetten. 'Ik gebruik geen volksmelodieën, maar volksmelodieën gebruiken mij!'

Communisme

In muzikaal opzicht is Veljo Tormis (1930) zeker geen laatbloeier. Als zoon van een dorpscantor kreeg de jonge Veljo koormuziek met de paplepel ingegoten, zodat hij al op zijn twaalfde werd toegelaten tot het conservatorium van Tallinn. Daar schreef hij zijn eerste vocale melodieën in een populaire, humoristische stijl. Na de inlijving van Estland door de Sovjet-Unie zette Tormis zijn studie minder onbekommerd in Moskou voort. 'Als kunstenaar werd je gedwongen om werken over de communistische partij en Stalin te schrijven. Paradoxaal genoeg was de propagandistische invloed in 1951 niet zo groot als in Estland. Na de val van het communisme kreeg je opnieuw een paradox, omdat kunstenaars geen reden meer hadden om ergens tegen te vechten,' vertelt de componist.

Nationalisme

Gelukkig had Tormis in Moskou een ruimdenkende leermeester. Deze Shebalin, een goede vriend van Sjostakovitsj, steunde zijn belangstelling voor volksmuziek en moedigde hem aan om moderne orkestpartituren te bestuderen. Zo werd Prokofiev zijn grote studievoorbeeld en raakte hij na zijn studie hevig geïnteresseerd in de nationalistische stijl van de Hongaar Zoltan Kodály. Uit het werk van deze soort verre achterneef spreekt het sterke oergevoel van de finoegrische familie waartoe ook Tormis behoort.

Sjamanisme

In de jaren zestig ontdekte Tormis zijn eigen muzikale moedertaal, de identiteit van zijn volk: de zogenoemde runo-liederen. 'Bij het bestuderen van folkloristische publicaties en het beluisteren van opnames besefte ik dat de Estse volksliederen deel uitmaken van een voorchristelijke, sjamanistische cultuur die zeer dicht bij de natuur stond. De melodie, de woorden en de manier van uitvoeren zijn structureel met elkaar verbonden.' Typerend voor deze oude uitvoeringspraktijk is de wisselzang tussen een leider en het koor, met bezwerende herhalingen, wat bij Tormis tot uitdrukking komt in een geliefd thema als de zee.

Uitsterving

Er ging nog een wereld voor de componist open toen hij de folklore van enkele aan de Esten verwante volksgroepjes ontdekte. Om het cultuurgoed van Baltische Finnen als de Lijven, de Woten en de Izhoren voor totale uitsterving te behoeden, heeft Tormis zich laten inspireren tot de liederencyclus 'Vergeten volken', waar hij twintig jaar aan heeft gewerkt. Wat betreft zijn belangstelling voor de Kareliërs, vindt de Est aansluiting bij zijn beroemde Finse voorganger Jean Sibelius. 'Het verschil is echter dat hij geen echte volksmelodieën gebruikt,' stelt Tormis. Zijn lijfspreuk komt daarom des te paradoxaler over: 'Ik gebruik geen volksmelodieën, maar volksmelodieën gebruiken mij!

Arvo Pärt

Dat Tormis zo sterk geworteld is in de besloten finoegrische cultuur, verklaart wellicht dat hij in het Westen veel minder bekend is dan zijn landgenoot Arvo Pärt. Opvallend is dat beide componisten na een avant-gardistisch intermezzo een heel herkenbare stijl hebben ontwikkeld. Beiden duiken in de geschiedenis en schrijven voornamelijk vocaal, maar Pärt weet met religieuze thema's meer universele snaren te raken. Tormis prijst zijn oud-leerling de hemel in: 'Als jongeman kwam Pärt binnen in zijn Russiche uniform, en ik zei dat hij zich meteen moest aanmelden voor de muziekschool. Hij is een genie: alles wat hij doet is interessant en goed.'

Toekomst

Veel waardering heeft Tormis ook voor Erkki-Sven Tüür, het boegbeeld van de moderne Estse muziek. 'Hij gebruikt weliswaar geen nationalistische motieven, maar het gevoel is hetzelfde.' Tormis is dan ook niet pessimistisch over de toekomst van de Estse muziek, al vindt hij het jammer dat de nationale stijl niet veel meer wordt toegepast. Zelf heeft de componist, als basis voor zijn muziek, in de loop van enkele decennia meters folkloristisch materiaal (ook uit Georgië, Bulgarije en Oezbekistan) verzameld, dat hij inmiddels aan de nationale bibliotheek heeft overgedaan. Het vormt een rijke bron voor etnomusicologisch onderzoek.

Tormis' grote verdienste is dat hij authentieke volksmuziek door middel van verrassende harmonieën en polyfonie naar een professioneel niveau heeft gebracht. 'Mijn muziek vereist een klassiek koor, waarmee ik de oeroude runo-liederen via moderne kunstvormen in de eeuwige levenscyclus wil plaatsen.' Als je luistert naar de dubbel-cd 'Forgotten Peoples' (op het label ECM), klinkt de stem van de Estse bard inderdaad zeer overtuigend en meeslepend. © 2008 - 2009 Jaap-zuierveld, gepubliceerd in Diversen (Muziek en Film) op 19-08-2008. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Jaap-zuierveld is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• M.J. Koven: Folklore studies and popular film and television: Er is altijd te weinig aandacht van folkloristen voor film en televisie geweest. Dit is vreemd, aangezien film en televisie de belangrijkste medi…
• Koers van de Estse Kroon: De Estste Kroon is de munteenheid van Estland. De munt geldt als wettig betaalmiddel in het Baltische land. Dit artikel vertelt alles over de geschiedenis, de koers en de koersontwi…
• De Zeven Wetten van Noach: Op de berg Sinaï ontving het joodse volk van G'd de Tora met 613 verplichtingen (mitsvot). De rest van de mensheid moet zich houden aan de Zeven Wetten van Noach (het Noachidisch V…
• Bedreigde volken in de wereld: Wereldwijd worden de autochtone volken al eeuwen bedreigd. Bekend zijn de Indianen en Aboriginals. Maar ook de Inuits, Maori's, nomaden in Afrika en Roma-zigeuners hebben steed…
• De Joden: het Uitverkoren Volk: Over het begrip Uitverkoren Volk bestaat nogal wat misverstanden. Vele mensen denken dat de Joden menen dat ze bevoorrecht zijn door God boven andere mensen. Dit zet kwaad blo…

Bronnen en/of referenties

• Het artikel is gebaseerd op een interview van de infoteur met de componist Veljo Tormis.