De (home-)studio 15 - Opnemen van de basgitaar

In navolging van eerdere bijschriften, vijftiende artikel in een reeks van ongeveer 40 columnachtige artikelen over de homestudio, waarin op luchtige wijze diverse aspecten van het werken in en rond de (home-)studio aan bod komen. Deze artikelen zijn gebaseerd op het eerder door Coen Raad geschreven en reeds verschenen 'Het Grote Opnameboek' en 'Opnemen voor Gitaristen & Bassisten'.

Opnemen van de basgitaar

- ik speel de bas -
Onwillekeurig moet ik aan André van Duins liedje denken wanneer ik mijn basgitaar oppak: ‘Ik speel de bathss’; met dikke tong. De bassist is allang niet meer de gefrustreerde gitarist, die de vier lage snaren ter hand nam, omdat hij niet goed genoeg was voor het subtieler snarenwerk. Fretloos als Jaco Pastorius, zingend als Stanley Clarke en funkend als Mark King. Ik doe het hun niet na, maar ik ben dan ook geen bassist. Eerder een gefrustreerde gitarist die in zijn homestudio wanhopige pogingen onderneemt om enigzins strak basgitaar te spelen... Een lastig instrument dus, maar ook in geluidstechnisch én dynamisch opzicht lastig om op te nemen. Behalve houtsoort en elementkeuze is de speelstijl bepalend voor het geluid en dat heeft consequenties voor het opnemen. Met vingers klinkt de bas vaak voller en warmer; met plectrum strakker en dunner. Slappen en plukken geeft relatief veel hoog en onverwachte dynamiek. Paul McCartney neemt het liefst akoestisch op, dus met microfoon voor de versterker, terwijl Mike Porcaro van Toto vindt dat direct op de mengtafel inprikken ook goede resultaten oplevert, aangezien het geluid toch uit zijn vingers komt. In de opnamestudio hangt veel af van de wensen en mogelijkheden van muzikant en geluidstechnicus.

Hoe is dat in de homestudio? Zo vind ik puur akoestisch opnemen in de vaak beperkte ruimte van de homestudio niet zo verstandig. Alleen al omdat lage frequenties veel ruimte ‘nodig’ hebben om volledig te ‘ontplooien’, zodat al gauw staande golven optreden. Een kamer van 3.40 meter (lengte of breedte) kan namelijk al een 100 Hz toon flink laten resoneren (geluidssnelheid: 340 m/sec). Kies je toch voor deze methode, plaats de versterker dan op een verhoging; weg van muren en gladde oppervlakken. Scherm de omgeving af met dekens, schotten, kussens e.d. Zet de microfoon naar wens op 5-20 cm afstand van het luidsprekerdooek; elke microfoon is in principe goed, maar juist sommige dynamische modellen zijn specifiek bedoeld voor het opnemen van de bas(-drum), zoals de AKG D-112. Kies voor een condensatormicrofoon een veiliger afstand: ±20-30 cm (bij hoge geluidsdrukken kan het membraan beschadigen). Combinaties van microfoons en DI-technieken zijn ook denkbaar, maar pas dan wel op met verschillen in looptijd (fase) tussen akoestisch (traag) en elektrisch (snel) signaal. Zelf geef ik de voorkeur aan alléén direct opnemen, maar dan wel iets subtieler dan rechtstreeks inprikken. Op mijn bas heb ik een set met dikkere snaren (0.115) om het diepe laag enigszins te benadrukken; ook al omdat ik met een drumcomputer werk. Via de MIDI-sequencer speel ik met een soort clicktrack. Ik weet dat elk (dun) plectrum een minieme vertraging geeft en sla dus heel assertief aan met een stevig plectrum voor een strakke baspartij. Plastisch gezegd, je moet er bovenop zitten: strak op en in het ritme. Met je vingers en/of duim spelen heeft meer direct contactgevoel, maar zorg ook nu voor een goede timing. Soms kan een laid back feel dan juist weer goed werken. De op het instrument zelf aanwezige (actieve) toonregeling laat ik met rust, want die is meestal te onnauwkeurig.
Tegenwoordig zijn er voor absurd weinig geld (rond 100 euro) simpele monobuizenvoorversterkers (bijv. ART, Behringer) te koop, die het kale geluid van de basgitaar enigszins vetter maken en ook kleuren (zie bovenstaande foto).
Uitgebreide en luxere (bas-)versterkers hebben vaak een zogenaamde Direct Recording-uitgang: een gefilterde uitgang voor het rechtstreeks opnemen. Ook dan wil ik het geluid nog vóór het opnemen verder bewerken. Daarom gaat mijn actieve basgitaar eerst door een clean ingestelde buizenvoorversterker (zoals de H & K Tubeman!). Vervolgens door een Mindprint Envoice (soms twee in serie!) en dán pas naar het opnamesysteem. Een op digitale simulatietechnieken gebaseerde - en speciaal voor de basgitaar ontworpen - voorversterker is ook mogelijk, maar klinkt helaas door de toegepaste simulatietechniek soms nog wat minder natuurlijk dan een analoge voorversterker.

Nu het bekende dilemma: eerst toonregeling (EQ) of juist compressie eerst? Met EQ eerst haal je probleemófrequenties weg (bijvoorbeeld bij 125 Hz). Daarna zal de compressor gelijkmatiger reageren op het reeds bewerkte signaal. Met de compressor éérst wordt het signaal weliswaar gelijkmatiger, maar ook doffer, zodat de EQ bepaalde gebieden weer moet rechttrekken. Niet voor niets hebben sommige compressoren een exciter aan boord. Meestal mag je de basgitaar in het opnamestadium flink comprimeren (treshold -15 dB, ratio 6:1); zonodig nogmaals toe te passen in de mix. Wees terughoudend met effecten; zowiezo omdat dit vrij ongebruikelijk is voor de bas. Bovendien krijgt het signaal een extra 'lange staart' met een bepaalde kleuring, waardoor digitaal knippen & plakken, alsmede het inzetten van een noise gate lastiger wordt. Zet het effect bij voorkeur op een vrij opnamespoor. Een klankbepalend effect als [Distortion] op de bas kan solo goed klinken, maar in een mix vol met scheurgitaren om logische reden volkomen verloren gaan. De meeste bewerkingen kunnen bovendien nog in het mixstadium geschieden. De basgitaar moet dus goed in samenhang met de overige instrumenten passen, vooral in samenhang met de basdrum, en slechts opvallen als je hem even uit de mix laat. Ik speel de bas…