De (home-)studio 18 - Opnemen van toetsinstrumenten

In navolging van eerdere bijschriften, achttiende artikel in een reeks van ongeveer 40 columnachtige artikelen over de homestudio, waarin op luchtige wijze diverse aspecten van het werken in en rond de (home-)studio aan bod komen. Deze artikelen zijn gebaseerd op het eerder door Coen Raad geschreven en reeds verschenen 'Het Grote Opnameboek' en 'Opnemen voor Gitaristen & Bassisten'.

Zwart op Wit

Hoe neem ik toetsinstrumenten op?
Menige band weet hoe lastig het is om een goede toetsenist te vinden én te behouden. Immers, wat Vangelis destijds al in zijn eentje kon, dat kan elke moderne toetsenist nu ook met MIDI, samplers en sequencers. Ze hebben dan ook vaak niemand meer nodig. Toch wil iedere muzikant/toetsenist het liefst een échte Steinway, Hammond B-3 of Fender Rhodes bespelen én terughoren. Gelukkig gebeurt dat nog steeds in de grotere opnamestudio’s, hoewel er ook hoop is voor de thuisopnmer. Het aantal plug ins al dan niet gecombineerd met hele software-biobliotheken is de laatste jaren sterk toegenomen en biedt min of meer realistische alternatieven. In de serieuze opnamestudio is de aanwezige - en meestal ervaren - geluidstechnicus doorgaans goed op de hoogte van microfoontechnieken om een goed geluid te verkrijgen, wanneer deze akoestische instrumenten worden opgenomen. En 'the real thing' is doorgaans onovertroffen. Mocht je in een dergelijke opnamesituatie zitten, blijf ook dan altijd kritisch over het resultaat!

Zwart of wit?
Overeenkomstig het voorgaande artikel is het akoestisch opnemen van toetsinstrumenten, net als drums & percussie, vrij ongebruikelijk in de homestudio en ook nogal lastig uit te voeren. Bovendien heeft bijna niemand geld en ruimte voor een echte vleugel, zodat waarschijnlijk alleen de gewone recht op-piano in aanmerking komt. Neem dit instrument bij voorkeur op zoals de opstelling (zie foto). Dus met twee condensatormicrofoons voor een gebalanceerde spreiding in het stereobeeld. De bovenklep is geopend en de microfoons zijn gericht op het deel waar de hamers de snaren op het rechtopstaande snarenbord raken. Dat geeft een direct, helder geluid met veel attack, zoals gewenst in veel popmuziek. Eventueel ongewenste bijgeluiden van het pedaal vallen zo ook minder op. Afstand tot de bron is 25-75 cm met voldoende ruimte tussen beide microfoons om ongewenste looptijdverschillen tussen beide signalen te minimaliseren; Controle: wel vooraf enige toonladders over het hele bereik spelen en zoals bekend, aandachtig met de hoofdtelefoon afluisteren!
Een orgelgeluid wordt krachtiger en levendiger door het signaal op semi-akoestische wijze op te nemen. Haal het (MIDI-)signaal door een mild overstuurde gitaarversterker met op korte afstand een geschikte microfoon. Op vergelijkbare wijze kun je het geluid van een elektrische piano verrijken via een (gitaar-)versterker, die over twee luidsprekers en een (ingebouwde) stereo-chorus beschikt. Gebruik dan twee microfoons, die meer gericht zijn op de buitenste zijden van de conussen voor een breder stereo-geluid. Met de rauwheid van de originele instrumenten in gedachten is in deze gevallen 'HiFi'-kwaliteit zeker niet vereist.

Nog meer tegenstellingen?
In vrijwel elke moderne (home-)studio worden akoestisch opgenomen signalen gecombineerd met gesampelde geluiden. Meestal noodgedwongen; immers, vrijwel niemand heeft tijd, geld en ruimte voor een heel orkest inclusief koor, drumstel met exotische percussie en te gekke effectgeluiden. Geluiden-uit-blik dus, zoals ik dat altijd respectloos zeg. En dus ook weer toetsen, omdat je die geluiden nu eenmaal meestal met een toetsenbord inspeelt. Veel synthesizers en klankmodules zijn ontworpen om indrukwekkend te klinken. Dankzij de interne effectsecties klinken de preset-geluiden vaak helder en breed en beslaan daardoor ook een groot deel van het spectrum. Een geluid kan dus solo goed klinken en in de mix toch niet opvallen. Andersom is natuurlijk beter.

Vrijwel altijd kies ik voor het droge geluid. Hierdoor behoud ik een beter beeld van de klankbalans tussen de akoestische en de zogenaamde MIDI-bronnen. In het mixstadium voeg ik via de Auxillaries* mijn (betere) effecten toe (Aux* = potmeter op de mengtafel om, in parallel-schakeling, effecten toevoegen). Bovendien gebruik ik een tussenmixer om probleemfrequenties en storende pieken weg te filteren. Ik zal dus maar zelden versterken en bijna altijd filteren; niet geheel toevallig in het gebied waar zich de grondtonen van de meeste instrumenten bevinden: 150-1200 Hz. De MIDI-signalen leg ik pas in de eindmix vast op de studiomaster. Zo blijven het eerste generatie-geluiden.

Om de altijd beperkte polyfonie van de klankmodule te ontlasten, zet ik het signaal soms direct op vrije opnamesporen. Uit ervaring weet ik al ongeveer hoe het in de mix gaat klinken en welke ingrepen of toevoegingen reeds nodig zijn (galm?!). Het grote nadeel is het gebrek aan variatie in de natuurlijke aanslag en dynamiek (velocity beperkt van 1-127).

De dynamiek van samples is wel enigzins te verbeteren m.b.v. software-programma’s om samples te bewerken of met externe hulpmiddelen, zoals de filters van de Nord Micro Modular. Of de SPL Transient Designer, die de attack en envelope van met name percussieve signalen drastisch kan wijzigen.
Neen, neem dan het gitaristenvolk! Aan ons spel hoor je tenminste welk humeur wij hebben: boos, agressief of blij. In vergelijking met een gitaar blijft zo’n plastic toetsenbordje, zelfs met échte pianotoetsen, naar mijn mening helaas altijd aanslaggevoelloos…