De (home-)studio 22 - Kabels & Verbindingen

In navolging van eerdere bijschriften, twee-en-twintigste artikel in een reeks van ongeveer 40 columnachtige artikelen over de homestudio, waarin op luchtige wijze diverse aspecten van het werken in en rond de (home-)studio aan bod komen. Deze artikelen zijn gebaseerd op het eerder door Coen Raad geschreven en reeds verschenen 'Het Grote Opnameboek' en 'Opnemen voor Gitaristen & Bassisten'.

Kabels & verbindingen

- Verkeerd verbonden?!
Er zijn nog steeds mensen, die je per ongeluk opbellen en dan zeggen dat ze verkeerd verbonden zijn… Dubbel fout: ze hebben namelijk het verkeerde nummer gedraaid! In de begintijd van de telefonie en toen we nog geen mobieltjes hadden, waren de telefooncentrales bevrouwd met keurige dames die je ook net zo keurig door verbonden… Dat gebeurde met een wirwar aan stekkers op een omsteekbord, ook wel patchbay genoemd.

The right connection
In de (home-)studio zijn grofweg twee soorten analoge verbindingen mogelijk. Ongebalanceerd verloopt via een 2-aderige verbinding met mono-jackpluggen en soms tulpstekkers. Gebalanceerd gaat met 3-aderige verbindingen met canon-pluggen (XLR) of stereo-jackpluggen (TRS = tip/ring/sleeve). Dit levert een hogere signaalspanning op en daardoor ook een betere signaal/ruis-verhouding. Het gebalanceerde signaalniveau wordt aangeduid als +4 dBu en bedraagt +1.24 V (rms = gemiddeld); het ongebalanceerde signaalniveau met -10 dBV, hetgeen overeenkomt met +0.316 V (rms).

Oppervlakkig gerekend zou het niveauverschil 14 dB bedragen, maar in werkelijkheid is dit slechts 11.8 dB. Bij het destijds vaststellen zijn namelijk twee verschillende referentie-spanningen gebruikt (vandaar dBu en dBV). Overigens betekent 6 dB al een verdubbeling van het signaalniveau! De meeste semi-professionele muzikanten-apparaten zoals klankmodules en samplers zijn voorzien van ongebalanceerde aansluitingen, die vaak ook kostenbesparend zijn. Daarentegen zijn de meeste professionele systemen veelal met gebalanceerde aansluitingen uitgerust. Sommige mengtafels hebben door een interne schakeling toch een soort semi-gebalanceerd systeem met de voordelen van het hogere signaalniveau tegen een schappelijke prijs. Gebruik bij voorkeur de juiste aansluitkabels voor de beide soorten verbindingen. Een gebalanceerde XLR-verbinding naar een TRS-verbinding verloopt in principe probleemloos. Ook andersom is mogelijk, tenzij het een 3-puntsaansluiting náár een microfoon betreft. Ook ongebalanceerd van jack naar tulp gaat goed. Wees echter voorzichtig met gebalanceerd naar ongebalanceerd en viceversa. Om brom te voorkomen, laten sommige technici de aarde-verbinding expres los, maar dit kan in sommige gevallen gevaarlijke stroomschokken opleveren.

The Cable Guy
Het is soms handiger om deze verbindingen zelf te maken. Alleen al om de lengte van de kabel zelf te bepalen. Kies wel een goede kwaliteit kabel, bijvoorbeeld van Belden, Klotz of Tasker. Neutrik-pluggen zijn weliswaar vrij duur, maar gaan normaal gesproken ‘levenslang’ mee. Werk schoon en vetvrij. Gebruik een soldeerbout met een regelbare tip en neem geschikt soldeertin. Strip eerst de buitenisolatie voorzichtig van de kabel af. Bundel de afscherming en ga dit eerst voorvertinnen. Doe hetzelfde bij het signaaldraad; bij 3-aderige kabels beide signaaldraden: meestal is de (+)- of hot-draad rood en de (-) of cold-draad blauw/zwart of wit) voorvertinnen. Ontmantel nu het huis van de plug, zodat het te solderen gedeelte vrijkomt. Breng hier alvast voldoende soldeer aan. Laat dit bij het vastsolderen eerst weer smelten, zodat je de reeds voorvertinde verbindingen a.h.w. ‘alleen nog maar hoeft in te dopen’. Laat het geheel dan even afkoelen. Ook goed stilhouden, want anders ontstaan er microbarstjes in het soldeer. Doe dit snel en ook doordacht, want anders raken de te solderen verbindingen oververhit, zodat de isolatie kan smelten; ultiem gevolg: er kan in de kabel zelf intern kortsluiting ontstaan?! Vergeet vooral niet de zwarte hardplastic kapjes op de kabel te plaatsen alvorens te solderen; anders moet je alles weer loshalen. Test de deugdelijkheid van de kabel met een speciale kabeltester, een voltmeter en/of in een aparte proefopstelling.

The French connection
Digitaal aansluiten is lastiger. Zelf kabels maken kán, maar dan moet de kabel wel een vaste impedantie hebben: 75 Ohm voor ongebalanceerd (SP/DIF via jack- of cinchplug) en 110 Ohm voor gebalanceerd (AES/EBU via XLR- of cannonplug). Deze afkortingen staan voor een bepaald internationaal vastgelegd protocol. Het is verstandig om bij het opnemen via kanaalstrips, geluidskaarten, e.d. een goede kwaliteit te nemen, omdat anders de datastroom - het delicate signaal van simpel gesteld, nullen en enen - ernstig verstoord kan worden. Soms kan ook signaalverstoring optreden bij onjuiste verbindingen. In een eenvoudige opzet van bijv. een digitale portastudio (= méérsporenrecorder) naar een extern effectapparaat (via SP/DIF) gaat dit meestal goed, aangezien het effectapparaat zich doorgaans wel onderwerpt aan het door de portastudio opgelegde kloksignaal. Lastiger wordt het wanneer je een geluidskaart ter ondersteuning van een Audio- & MIDI-sequencer digitaal verbindt met een digitale portastudio.
Let daarbij goed op de instelbare master/slave-verhouding, want anders gaat het signaal a.h.w. rondzingen. Dit resulteert in een verstoord digitaal signaal, ook wel jitter genoemd. Daarom is in een complexe digitale opzet met verschillende aansluitingen vaak een centrale klok nodig, zodat alle apparaten exact gelijklopen.