Relatieproblemen in de sonate voor viool en piano

De viool en de piano, twee instrumenten met een geheel eigen identiteit en zo verschillend dat je dwaas zou zijn als je ze samen zou willen brengen. In de Nieuw Kerk in Den Haag brengen op zondag 15 januari 2012 violiste Liza Ferschtman en pianist Enrico Pace drie sonates ten gehore die een beeld geven van de moeizame relatie die bestaat tussen viool en piano.

De definitie van een (liefdes) relatie

Een relatie die gedoemd is te stranden nog voor ze is aangegaan, zo zou je de verhouding tussen de viool en de piano kunnen definiëren. Toch lijkt het op het eerste gezicht wel mee te vallen met de relatieproblemen. Als je goed luistert, lijkt het of ze met elkaar in gesprek zijn op de momenten dat ze samen te horen zijn. Hun relatie is zoals deze moet zijn: begripvol, teder en vol passie. Gedachten worden overgenomen, vullen elkaar aan of lopen in elkaar over. Maar dan gaat het fout, lopen spanningen te hoog op en barst het vuurwerk los.

Partners op gelijk niveau

De Franse componist Francis Poulenc zei over de viool ooit het volgende: “To tell the truth, I don't like the violin in the singular. In the plural, it's quite different.” (1) De viool had een partner nodig en Poulenc koppelde haar aan de piano. Het kostte hem jaren om iets neer te zetten waar hij genoegen mee nam. Poulenc schreef drie sonates. De eerste sonate zag het licht, maar het manuscript werd al snel na het eerste concert door Poulenc verwoest. Het tweede werk kreeg niet eens de kans te worden opgevoerd. “I wrang its neck rather than let the public see it."(2)

In de oorlogsjaren van 1942 en 1943 componeerde Poulenc zijn derde sonate voor viool en piano. Poulenc lijkt tevreden te zijn met de manier waarop hij de relatie tussen viool en piano heeft weergegeven. Aan een vriend schrijft hij: “You can only get a good balance of sound between the two contrasting instruments -violin and piano -if you treat them both fairly”. (3)

Een onevenwichtige relatie

Hij was niet de enige onder de Fransen die zijn zin had gezet op een viool-pianosonate. Meerdere Franse componisten deden in de eerste helft van de twintigste eeuw een poging een relatie tussen viool en piano te bewerkstellingen. Zo waagde ook Maurice Ravel zich aan de compositie van een viool-piano sonate. Hij deed vier jaar over het schrijven van de sonate, wat deels te wijten is aan het feit dat hij de opdracht had gekregen een opera te schrijven en dit werk eerst moest worden afgerond. Aan de andere kant was het schrijven van de viool-piano sonate een ware strijd voor Ravel. Anders dan Poulenc had hij niet het idee een evenwicht te brengen in de relatie tussen viool en piano. “I assumed the task, far from bringing their differences into equilibrium, of emphasizing their irreconcilability through their independence.” (4) Zo heeft zowel de viool als de piano in dit stuk een eigen rol en volgen de klanken elkaar eerder op dan dat ze in elkaar overgaan.

De perfecte relatie

De Kreutzersonate, ook wel bekend als vioolsonate nummer 9 opus 47, van Ludwig van Beethoven is geen vioolsonate.(5) Het werk staat eigenlijk te boek als een sonate voor piano en viool. De piano heeft dus de overhand en wordt ‘slechts’ begeleid door de viool. Toch lijkt Beethoven met dit werk de perfecte relatie te hebben neergezet. De Russische auteur Leo Tolstoi herkende in dit werk de pieken en dalen van een liefdesrelatie en heeft dit als basis gebruikt voor zijn gelijknamige novelle. Met het verhaal over liefde, begrip, jaloezie en minachting in het achterhoofd zijn de patronen van de liefdesrelatie tussen viool en piano in de Kreutzersonate van Beethoven des te beter te herkennen. Een werk dat je in vuur en vlam zet, zelfs als je niet verliefd bent.

Samen of toch alleen?

Violiste Liza Ferschtman ontroerde in 2005 en 2006 het Nederlandse publiek met haar vertolking van de Beethovensonates en deed dat in 2008 en 2009 op tournee in Italië nog eens rustig over. (6) Bovendien kwam in 2007 een CD uit die compleet gewijd was aan het werk van Beethoven. Pianist Enrico Pace is bekend om zijn buitengewone vertolkingen van de pianowerken van Liszt, hij won in 1989 zelfs het tweede Liszt Concours.(7) Nu is hij de vaste partner van violist Serge Zimmermann en heeft hij tijdens hun samenwerking aangetoond dat hij niet alleen Liszt expert is. In zijn repertoire komen Ravel en Beethoven meer dan eens voor. Beide topsolisten hebben vaker samen gespeeld, maar nooit in een geheel recital. Zullen zij zich kunnen relateren aan de drie unieke, maar zeer diverse werken van Poulenc, Beethoven en Ravel of zullen viool en piano afstand houden? Het antwoord zal blijken uit hun spel op zondag 15 januari 2012 in de Nieuwe Kerk in Den Haag.

Lees verder

• Ferschtman en Pace tonen gevoel in Haagse Nieuwe Kerk