De Ionische toonladder

Aan toonladders leren kleeft het stigma dat dit saai is, repetatief en moeilijk bovendien. Dat hoeft niet zo te zijn. In dit artikel, de eerste in een serie, probeer ik steeds de theorie achter de zeven verschillende modes (of, wat oubolliger, kerktoonladders) duidelijk te maken en te illustreren met bekende liedjes, schema’s en soleersuggesties waarmee je zelf aan de slag kunt.

Toonladders voor snarengeselaars, liedjesschrijvers en kampvuurhelden
DEEL 1: de Ionische toonladder

Met deze les wil ik songwriters een bredere basis te geven voor het schrijven van nummers, kampvuurgitaristen helpen met het uitzoeken van hun favoriete liedjes en aspirant-snarengeselaars ‘modaal’ te leren soleren in de stijl van helden als Steve Vai en Joe Satriani.

Om het leesgemak van dit artikel te bevorderen, moet je eerst voor jezelf twee vragen beantwoorden:

1. Wil je toonladders en toonsoorten gebruiken om liedjes te schrijven of uit te zoeken? Lees dan ten minste de paragrafen 1.1, 2.1, 2.2, 3.1 en 3.2.
2. Wil je toonladders en toonsoorten gebruiken om te soleren? Lees dan ten minste de paragrafen 1.1, 1.2, 2.2, 3.3 en 3.4.

1.1 Breed arsenaal

Kennis van de belangrijkste toonladders is onontbeerlijk voor iedere gitarist die ernaar streeft zichzelf te verbeteren. Wie een breed arsenaal aan toonladders tot zijn beschikking heeft, staat nooit voor verrassingen wanneer hij een solo moet spelen over een vaststaande akkoordenprogressie. Hoewel doorgaans de zogenaamde ‘shredders’ (de vingervlugge snarengeselaars die imponeren met razendsnelle solo’s) zich toeleggen op het bestuderen van de verschillende toonladders, is deze kennis ook van groot belang voor componisten. Zeker voor hen die graag verder willen kijken dan de meest uitgekauwde progressies (G – C – D). De toonladders bieden daarnaast de huiskamer- of kampvuurgitarist een stevig houvast bij het uitzoeken van nummers. Wéten welke akkoorden vermoedelijk gaan volgen op de degene die je al hebt uitgezocht, kan het uitvogelen aanmerkelijk versnellen.

1.2 Penta-chronisch

Veel gitaristen die de ambitie hebben om te leren soleren, beginnen met de pentatonische toonladder. Pentatonisch, want bestaand uit vijf tonen. Hiermee kun je overal terecht; met de pentatonische toonladder van E mineur (E G A B D) kun je in principe over bijna ieder blues- of popschema dat in E mineur staat, soleren. Maar wat nou als het schema wat ingewikkelder is en naast de E mineur (Em) ook een Cis (C#) bevat? Of een F? Een F akkoord bestaat uit de noten f, c en a. Alleen de a zit in de pentatonische toonladder van E mineur. Een e of een b over het F akkoord spelen, kan behoorlijk wat muzikale spanning opleveren. Een oplossing kan zijn om over de F de pentatonische toonladder van F te spelen. Dan zit je weer veilig. Maar, daar blijft het dan ook bij. De pentatonische toonladder bevat de grondnoot (I), de terts (III), de kwart (IV), de kwint (V) en het septiem (VII). De zeven zogenaamde kerktoonladders, of modes, bevatten zeven noten en bieden je ook nog de secunde (II) en sext (VI) om uit te kiezen. Veel gitaristen die zich beperken tot de pentatonische toonladder spelen chronisch hetzelfde. Velen blijken gedoemd in herhaling te vallen. De zeven verschillende modes zorgen ervoor dat jij veel meer kleuren op je palet hebt. En dan doel ik niet alleen op de secunde (II) en sext (VI) die deze ladder biedt. Als je alle modes of kerktoonladders kent, kun je die per akkoord toepassen. En dat zijn heel veel noten en oneindig veel mogelijkheden tot expressie. Virtuozen als Vai en Satriani soleren maken eindeloos veel gebruik van de verschillende modes. Soms kiezen zij per akkoord een toonladder en verweven de verschillende modes met elkaar.

2.1 De kerktoonladders of modes

De zeven kerktoonladders zijn Ionisch, Dorisch, Phrygisch, Lydisch, Mixolydisch, Aeolisch en Locrisch. In deze serie gaan we de verschillende ladders én toonsoorten onder de loupe nemen. We doen dit stap voor stap, waarbij alles wordt teruggebracht naar de basis. En die basis is, dat je het thuis op de bank, met je gitaar op schoot, kunt leren met nummers die jij kent. Want bijna alle westerse muziek is modaal van karakter. Voor je het weet, komen zinnen als ‘dit is een progressie in E Lydisch’, en ‘over een G majeur 7 (Gmaj7) kun je het best soleren in G Lydisch of G Mixolydisch’ over je lippen.

Want hoewel begrippen als ‘mixolydisch’ je wellicht huilend naar je moeder doen rennen (of de dichtsbijzijnde logopedist), is de basistheorie doodeenvoudig. Het uitgangspunt is de toonladder van C majeur. Daar heb je al meteen de eerste kerktoonladder of mode te pakken: Ionisch. Dit is de ladder die je krijgt, wanneer je op een piano begint op een c, en vervolgens alleen de witte toetsen speelt: c, d, e, f, g, a, b. De eerste mode bevat dus geen kruizen (#) of mollen (b). Pfieuw.

2.2 De formule

Een toonladder bestaat uit zeven toonafstanden. In dit geval, zijn dat een hele noot (c-d), hele noot (d-e), halve noot (e-f), hele noot (f-g), hele noot (g-a), hele noot (a-b) en een halve noot (b-c). Of, om het wat meer visueel te maken:

C (1) D (1) E (½) F (1) G (1) A (1) B (½) C

Als we deze formule (1, 1, ½, 1, 1, 1, ½) aanhouden, kunnen we eenvoudig andere Ionische toonladders ‘berekenen’. We proberen er een paar:

G: G 1 A 1 B ½ C 1 D 1 E 1 F# ½ G
Bb: Bb 1 C 1 D ½ Eb 1 F 1 G 1 A ½ Bb

3.1 Leuk, maar ik heb nog steeds geen liedje gespeeld

Okee, okee, we gaan deze toonladder nu eerst toepassen in akkoordenschema’s. Speel de volgende progressie:
C | G | Am | D :||. Speel vervolgens C | Am | F | G :||.
Beide progressies klinken ‘af’, vormen een geheel, omdat ze duidelijk in dezelfde toonladder of toonsoort (C Ionisch) zitten. Voorbeelden van liedjes die gebruik maken van de Ionische toonladder zijn Simple Man (Lynyrd Skynyrd) en Patience van Guns ’n Roses.

Simple Man is een I-V-mVI progressie, wat inhoudt dat van de Ionische toonladder van C de grondtoon (c), kwint (g) en sext (a) zijn gebruikt. De sext (a) is in dit geval een A mineur (Am), omdat de noten ervan in de toonladder van C Ionisch zitten (a, c, e). Een A majeur heeft geen c maar een c#, welke niet in de toonsoort zit. Vandaar. Het nummer gaat zo:

C | G | Am | % :||
N.B.: het %-teken staat voor ‘herhaal vorig akkoord’. :|| staat voor ‘herhaal progressie’.

In het C-akkoord zit een ‘aanloopje’, dat eveneens de toonsoort volgt: een open a, gevolgd door en een b en vervolgens het C-akkoord.

Een ander goed voorbeeld is Patience van Guns ’n Roses. Het couplet volgt een IV-I-II-V progressie en het refrein houdt IV-I-IV-mVI aan.

couplet:
C | G | A | D :||
Zing maar mee:

[C] Shed a tear ‘cause I’m missing you
[G] I’m still allright to smile
[A] Girl I think about you every [D] day now

refrein:
C | G | C | Em | C | G | D | % :||

[C] Sad woman [G] take it slow
It will [C] work itself out [Em] fine
[C] All we need is [G] just a little pa[D]tience

3.2 Modaal schrijven

Als je nu een nummer wilt schrijven met een sterk modaal karakter, dan moet je akkoorden kiezen die de specifieke aspecten van deze toonsoort belichten, bijvoorbeeld de terts (III, E), de kwart (IV, F) en het septiem (VII, B).

Een voorbeeld:
C | Em | F | G :|| 2x
Em | G | Bm | Am | C | D | F | G |
C | Em | F | G :|| 2x

3.3 Fretboardracers opgelet

Okee, nu we de toepassing en theorie voor songwriters hebben gehad, gaan we ons richten op de toepassing voor solisten, voor de mensen die over het fretboard willen racen of melodielijnen willen creëeren (misschien zelfs als basis voor zanglijnen).

We gaan voor het gemak even uit van C Ionisch en het akkoordenschema dat we net hebben geleerd. De toonladder van C Ionisch bestaat uit c, d, e, f, g, a en b. Dat ziet er op een gitaarhals zo uit:

e -----------------------------------3--5--7--
B --------------------------3--5--6-----------
G -----------------2--4--5--------------------
D --------2--3--5-----------------------------
A --3--5--------------------------------------
E --------------------------------------------

e ----------------------------------------------7--8--10--
B ---------------------------------------8--10------------
G -----------------------------7--9--10-------------------
D -------------------7--9--10-----------------------------
A ---------7--8--10---------------------------------------
E --8--10-------------------------------------------------

N.B.: de nummers corresponderen met de fretten (vakjes) op de gitaarhals. Het eerste getal in het eerste diagram betekent dat je een c moet aanslaan, op het derde vakje van je a-snaar.

Je kunt deze toonladder gebruiken om gedurende het hele nummer te soleren. De noten van deze ladder zitten namelijk voor het merendeel ook in de akkoorden. Kijk maar:
C: c, e, g
Em: e, g, b
F: f, a, c
G: g, b, d
Am: a, c, e
Bm: b, f#, d
D: d, a, f#

De enige afwijkende tonen zijn de F# in de Bm en de D. Je kunt, door de overall toonsoort wel de toonladder van C Ionisch blijven spelen over deze akkoorden. Vermijd wel de f over Bm en D. (N.B. als je helemaal in de toonsoort wil blijven, zou de Bm zelfs een Bdim (met f i.p.v. f# moeten zijn, maar daar heb ik in dit geval niet voor gekozen, omdat een dimakkoord voor veel beginnend gitaristen nogal ‘naar’klinkt).

Je kunt er ook voor kiezen een andere toonladder te gebruiken over deze twee akkoorden. Over beiden kun je heel goed de ladder van D Ionisch spelen: d e f# g a b c, kijk maar naar de noten die in deze akkoorden zitten.

En dan zijn we meteen aanbeland bij het meest ingewikkelde deel voor de beginnende en gemiddelde gitarist: het per akkoord wisselen van toonladder. En dáár heb je al die andere modes, die we de komende weken ook gaan uitleggen, bij nodig. Mocht je je hier toch al aan willen wagen met slechts de kennis van de Ionische ladder, kies dan voor de volgende variant:

over C: C Ionisch (c, d, e, f, g, a, b)
over Em: G Ionisch (g, a, b, c, d, e, f#)
over F: F Ionisch (f, g, a, bes, c, d, e)
over G: G Ionisch
over Am: C Ionisch
over Bm: D Ionisch (d e f# g a b c#)
over D: D Ionisch

3.4 Hulp op het web

Als je geen mogelijkheid hebt thuis akkoordenprogressies op te nemen en er niemand beschikbaar is om ze als begeleiding te spelen (jammen is nog altijd de beste manier om te leren soleren), kun je je vervoegen bij de gratis website www.wholenote.com. In de navigatiebalk bovenaan vindt je de GrooveBuiler, alwaar je akkoordenprogressies in kunt voeren (in dit artikel staan er een aantal). Vervolgens kies je een ritme (van jazz, tot rock tot latin), een tempo en je bent ready to go. Oh ja, vergeet niet op ‘loop forever’ te klikken, zodat je je uren kunt uitleven met deze pasgeleerde theoretische kennis. © 2008 Perseus78, gepubliceerd in Instrumenten (Muziek en Film) op 04-07-2008, laatst gewijzigd op 04-07-2008. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Perseus78 is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• De Dorische toonladder: De Dorische mode is de tweede kerktoonladder. Eerst behandelden we al de Ionische toonladder, nu verleggen we onze blik naar de Dorische toonladder. Dit is een mineurladder met een ma…
• Harmoniseren: toonladders omzetten in liedjes: Toonladders vormen de basis van onze hedendaagse muziek. De noten die ze bevatten, worden gebruikt om akkoorden mee te maken en melodie/zanglijnen te creëeren.…
• Trompet... moeilijk?: Ooit al gedacht om een instrument te spelen? Ja? Neen? Ik leid jullie even in in het leven van de trompet.
• Gitaar Informatie: Gitaren worden veel bespeeld, daarom wat uitleg over soorten stemmingen en geschiedenis van de gitaar.
• Het Wah-pedaal, een vet geluid: Het wah-pedaal is een voetpedaal waar geen gitarist meer zonder kan. Maar ook andere muziekinstrumenten kunnen erop aangesloten worden.