Algemene geschiedenis van de muziek: De Middeleeuwen

Muziek in de middeleeuwen is de eerste muziek in Europa die is vastgelegd in een –soort van- notenschrift. Naast de heilige gezangen in de kerk die een millennium geleden al gezongen werden, waren er ook heidense speellieden en troubadours die zich lieten opmerken door hun fascinerende manier van optreden met behulp van muziek.

Gregoriaanse gezangen

In de kerk betekent bidden zingen. In een week moesten de 150 verplichte psalmen afgewerkt worden, evenals vele andere gezangen en gebeden. Deze verplichtingen in de kerk noemen we de liturgie. De gezangen van de liturgie zijn vocaal (gezongen) en zijn bewaard gebleven in vele oude handschriften. In de oudste kun je het op en neer gaan van de melodie zien aan de krabbeltjes, de toonhoogte kan je er niet vanaf lezen. Het wordt aangenomen dat deze manier van hoogte noteren als een geheugensteuntje moest dienen voor de koorleider, die de krabbeltjes in bewegingen van de handen omzette. Op deze manier konden alle monniken foutloos meezingen. Later werd het neumenschrift ontwikkeld, hierin was wèl de juiste toonhoogte aangegeven. Het was een blokvormig notenschrift op vier lijnen met een sleutel aan het begin van de notenbalk, een soort vroege versie van wat we nu kennen.

De psalmen hebben een eenvoudige melodie. Ze worden bijna helemaal op één toon voorgedragen. Iedere lettergreep krijgt een noot. Dit heet syllabisch. Hoe worden de Gregoriaanse gezangen uitgevoerd? De plaats in de kerk is het koorgedeelte. De monniken zitten in banken tegenover elkaar. Soms wordt er gebruik gemaakt van responsoriale stijl (solo eerst –groep antwoordt), soms van antifonale stijl (groep – groep [beurtelings]).

Meerstemmigheid in de vaste gezangen

Het was niet de bedoeling dat je mocht genieten van muziek, toch werd er hier en daar in de kerk geëxperimenteerd met meerstemmigheid om de muziek aantrekkelijker te maken. De eerste experimenten worden daarom ook veracht, maar vanaf de 12e eeuw is het niet meer tegen te houden. De eerste meerstemmige muziek heet organum. Bij een parallel organum wordt een extra stem aan het gregoriaanse gezang toegevoegd, die hetzelfde zingt maar dan een reine kwart lager (let hier op dat de reine kwart, de kwint en het octaaf geliefde samenklanken waren in de middeleeuwen en hier werd dan ook veel gebruik van gemaakt). Naast parallel organum was er ook een vrij organum, hierin was de tegenstem niet meer gebonden aan die van de gregoriaanse melodie. Het melismatisch organum is nog een stapje verder; de tegenstem zingt meerdere noten terwijl de tenor het gregoriaanse gezang in lang aangehouden noten zingt. Het originele gezang wordt bij deze meerstemmige muziek cantus firmus genoemd: het vaste gezang. Langzaam maar zeker worden de gezangen steeds mooier en ingewikkelder. Er worden drie en vierstemmige stukken gecomponeerd en er verschijnen zelfs andere teksten.

De mis

De mis wordt gezien als het hoogtepunt in de liturgie. De mis kent vele gezangen. Sommige wisselen met de tijd. Deze wissenlende gezangen noemen we proprium. Een aantal gezangen van de kerk komen altijd in de mis voor, ongeacht de tijd van het jaar. Dit heet ordinarium. Een aantal gezangen van het ordinarium zijn; Sanctus, Agnus Dei, Gloria, Credo. Deze gezangen maken de sfeer in de kerk feestelijk; al helemaal met meerstemmigheid in de gezangen. De eerste meerstemmige zetting van alle gezangen van het ordinarium wordt gecomponeerd door Guillaume de Machaut, koorleider van de Notre Dame-kathedraal in Reims, rond het jaar 1360. Hij noemt deze hele compositie ‘La messe de Nostre Dame’. Een requiem is de dodenmis in de dodenmis worden – in tegenstelling tot de optimistische Gloria- gezongen over het vuur van de hel en het Laatste Oordeel, maar ook over de hemel en het paradijs.

Speellieden en troubadours

In de middeleeuwen is de kerkelijke muziek strikt gescheiden van de wereldlijke muziek. Een goed vocalist of componist van kerkmuziek geniet aanzien, in tegenstelling tot speellieden. Speellieden waren rondreizende muzikanten die vaak optraden en voor amusement zorgden met hun muziek en goocheltrucs. Verder werden ze veracht door het volk, hulp werd geweigerd bij ziekte en zijn huwelijk werd onwettig verklaard. Een speellied kon vaak een variatie van instrumenten bespelen, zoals de vedel, de harp, de fluit en de trom. Ze speelden vaak dansmuziek, gezongen en gespeeld met een steeds terugkerend refrein, afgewisseld met virtuuos (vaak) geïmproviseerde coupletten. Na hun voorstelling dienden ze zich zo snel mogelijk uit de stad of dorp te verwijderen. Van de muziek en dansen van de speellieden is weinig bewaard gebleven, omdat het nauwelijks de moeite waard werd genomen het op te schrijven. De troubadour(zuidwestelijk geheten in het zuidwesten van Frankrijk, in het noorden trouvères en in Duitsland Minnesänger) ging het beter af, waarschijnlijk doordat ze zelf van adel waren. Bovendien maakten de troubadours kunstliederen met poëtische teksten en kunstig versierde melodieën van hoog niveau. Troubadours schreven hun teksten, die vaak over liefde en soms over politiek (zoals de kruistochten) ging, zelf. Het zijn dus om zo te zeggen de eerste waargenomen singer-songwriters van Europa geweest.

Lees verder

• Algemene geschiedenis van de muziek: Renaissance