InfoNu.nl > Muziek en Film > Diversen > Kerstmuziek: van meerstemmig motet tot klassiek ballet

Kerstmuziek: van meerstemmig motet tot klassiek ballet

Kerstmuziek: van meerstemmig motet tot klassiek ballet Tijdens de kerstperiode, beginnend met de Advent en meestal eindigend op 6 januari met Driekoningen, wordt veel klassieke muziek uitgevoerd die - uiteraard - in het teken van Kerstmis staat. Vaak gaat het om muziek gebaseerd op het Bijbelverhaal over de geboorte van Jezus. Landelijke herdersmuziek en het gezang van jubelende engelen zijn er dan ook dikwijls in te herkennen. Van de traditionele kerstliederen, die al sinds mensenheugenis gezongen worden, zijn de herkomst en maker niet altijd bekend. Van veel andere kerstmuziek – missen, oratoria en concerten – kunnen herkomst en ontwikkeling wél worden nagegaan. Dit overzicht gaat daar in grote lijnen op in, te beginnen rond 1550.

Renaissance: meerstemmige vocale muziek

Palestrina: motet

Giovanni Pierluigi da Palestrina (+ 1525 – 1594), meestal kortweg Palestrina genoemd, was een Italiaanse componist uit de Renaissance. Hij werd vermoedelijk rond 1525 in Palestrina geboren, in de buurt van Rome. Als koorleider – cantor – was Palestrina verbonden aan de grote kerken in Rome, waaronder de Sint Pieter. Daarbij werkte hij uiteraard ook in dienst van de paus. Toch had Palestrina ook oog - en oor - voor muziek waarvan de oorsprong buiten de kerk lag en wist hij wereldlijke composities moeiteloos om te vormen tot liturgische muziek.

PalestrinaPalestrina
Palestrina was van mening dat meerstemmige kerkmuziek niet tot onverstaanbaarheid van de mistekst hoefde te leiden; zijn kerkelijke gezangen waren dan ook niet eenstemmig. Maar, anders dan bij sommigen van zijn tijdgenoten, klonken Palestrina’s composities wel als een harmonieus geheel. Ze worden dan ook gekenmerkt door een duidelijke melodische opbouw en een gebalanceerde harmonie in de zangpartijen.

Zijn muzikale vernieuwing zette de toon en Palestrina werd erom geroemd in andere Europese landen. De Palestrina-stijl werd hét voorbeeld van meerstemmige a capella-muziek. Vanaf 1563 vormde zijn muziek het uitgangspunt voor de muzikale hervorming binnen de katholieke kerk. Palestrina liet een enorme hoeveelheid composities na, waaronder honderdvijf missen. Fragmenten uit zijn mis Hodie Christus natus est - Vandaag is Christus geboren worden vooral tijdens de kerstperiode ten gehore gebracht. Met name het motet hieruit - een meerstemmige compositie met religieuze tekst - is een mooi voorbeeld van Palestrina’s vaardigheden.

Nederland: Sweelinck

Jan Pieterszoon Sweelinck (1561 - 1621), componist, klavecinist en stadsorganist van de Oude Kerk in Amsterdam, nam een overgangspositie in tussen Renaissance en Barok. Hij schreef vijf Cantiones Sacrae: motetten voor de katholieke kerkdienst, waaronder het Hodie Christus natus est. De liederen bestrijken de periode van de voorspelling van Jezus’ geboorte tot aan de presentatie door zijn ouders in de tempel. De motetten zijn bedoeld voor vijf stemmen, waaraan een instrumentale begeleiding - basso continuo - werd toegevoegd.

Barok: nieuwe impulsen

In de Barok diende zich een nieuwe muzikaal genre aan: de opera, die een impuls aan het muziekleven gaf. Het inzetten van meer instrumenten, contrasten en afwisseling (koor versus solist, vocaal versus instrumentaal) en versieringen in de muziek namen daarmee toe.

Charpentier: Eurovisie-tune

Marc-Antoine Charpentier (1643 - 1704) was een veelzijdig componist, die onder andere de muziek componeerde voor de balletkomedies van de Franse toneelschrijver Molière. Hij beperkte zich niet alleen tot wereldlijke muziek, maar componeerde ook veel geestelijke werken, die door zijn tijdgenoten en collega’s enthousiast werden ontvangen.

Aan het openingsdeel van zijn Te Deum werd eeuwen later zelfs een belangrijke wereldlijke betekenis toegekend: het raakte bekend als dé Eurovisie-tune. Zijn Messe de Minuit pour Noël - Nachtmis voor Kerstmis met barokke instrumentale en vocale klanken maakte deel uit van een reeks van elf gelegenheidsmissen.

CorelliCorelli
Arcangelo Corelli: instrumentale barokklanken
Al op jeugdige leeftijd was Corelli (1653 - 1713) een volleerd vioolspeler. In 1675 werd hij, na diverse reizen door Europa, violist in het theaterorkest van Rome. Hij was de stimulerende factor om grote muzikale werken te organiseren, waarbij hij zelf fungeerde als concertmeester en solist. Ook stond Corelli in nauw contact met de kerkelijke leiders.

Hoewel Vivaldi, Bach en Händel als beroemde barokcomponisten prachtige concerti grossi hebben gecomponeerd, is de oudere en minder bekende Corelli de aartsvader van dit genre. Een concerto grosso is een compositie waarin het contrast tussen een kleine groep solisten en een volledig orkest centraal staat. De solistengroep wordt concertino genoemd, de rest van het orkest concerto grosso (het grote orkest). Hoewel Corelli enkel instrumentale muziek heeft gecomponeerd, is de wisselwerking tussen solisten en orkest afgeleid van de meerstemmige koormuziek.

Corelli maakte voor zijn concerti grossi bijna uitsluitend gebruik van strijkinstrumenten. De concerten zijn meestal opgebouwd uit vijf delen en werden in Rome meestal in de pauze van drukbezochte oratoria uitgevoerd. Maar niet alleen in Rome waren de concerten al snel erg geliefd; ook componisten uit andere Europese landen woonden Corelli’s concerten bij en raakten erdoor geïnspireerd. Door hun toedoen en door de uitgave van Corelli’s concerten bereikte het concerto grosso ook de rest van Europa.
Antonio Vivaldi (1678 – 1741) ontwikkelde het genre verder en beperkte het tot drie delen, een afwisseling van snel-langzaam-snel. Ook varieerde hij meer met de instrumentenkeuze. J.S. Bach (1685 – 1750) liet zich, onder andere voor zijn Brandenburgse concerten, op zijn beurt weer inspireren door Vivaldi.

Corelli’s concerti grossi hebben dus in feite een religieus karakter. Het beroemdste is het achtste concert uit opus 6, ook wel Kerstconcert genoemd, dat bij veel componisten navolging vond. Corelli schreef het rond 1690 als intermezzo voor de kerkdienst en het kreeg als bijschrift gemaakt voor de geboortenacht. Daarom wordt het stuk vaak met Kerstmis uitgevoerd, al verschilt het in wezen niet veel van de andere concerti grossi. Het uit vier delen bestaande concert eindigt met een pastorale, waarin een herdersserenade aan het Kerstkind herkend kan worden.

Pietro Locatelli (1695 - 1764), eveneens een Italiaanse componist die in 1720 in Amsterdam ging wonen, was blijkbaar zo onder de indruk van Corelli’s werk, dat hij een vergelijkbaar kerstconcert componeerde. Het bestaat uit zes delen en sluit eveneens af met een pastorale. Corelli’s land- en tijdgenoot Giuseppe Torelli (1658 - 1709) en diens leerling Francesco Manfredini (1684 - 1762) componeerden ook elk een concerto grosso dat bekend werd onder de benaming Kerstconcert.

Antonio Vivaldi (1675 - 1741): Gloria

Priester, violist en componist Vivaldi ontwikkelde het concerto grosso, zoals eerder aangegeven, dus verder. Tijdens de kerstperiode wordt ook vaak zijn Winter, een van de vier delen uit de reeks vioolconcerten getiteld De vier jaargetijden, ten gehore gebracht. Ook zijn twaalfdelige Gloria in D, waarin vocale solisten, koor en orkest de geboorte van Christus bezingen en ten gehore brengen, is een geliefd werk tijdens de kerstperiode.

Scarlatti: kerstcantate

Allessandro Scarlatti (1660 - 1725) componeerde de kerstcantate O di Betlemme altera.
In Rome werd de tijd tussen de geboortevespers in de vroege avond en de nachtmis om middernacht gedood met een uitgebreid diner en muzikaal vermaak. Speciaal voor die gelegenheid ontstonden kerstcantates als deze van Scarlatti, waarin recitatieven - min of meer in spreekstijl gezongen vertellende tekstgedeelten -en aria’s elkaar afwisselen in het verhaal over de onbevlekte ontvangenis en de geboorte van Christus. Ook deze cantate eindigt met een pastorale, waarin de herders worden opgeroepen de geboorte van Jezus met muziek te vieren.

Georg Friedrich Händel (1685 - 1759): Messiah

De Duitse componist Händel voltooide zijn muziekopleiding in Italië, waar hij in nauw contact met Corelli kwam. Hierdoor geïnspireerd componeerde hij in 1739 twaalf concerti grossi, waarmee hij Corelli’s concerti grossi in Engeland populair maakte.
Al veel eerder was Händel in Venetië succesvol als operacomponist. Zijn faam ging hem voor naar Hannover, waar hij tot hofkapelmeester werd benoemd. Er was echter zo weinig werk, dat hij zonder toestemming van zijn Duitse werkgever zijn geluk in Londen ging zoeken. Zijn werkgever volgde hem echter al snel: in 1714 werd keurvorst Georg van Hannover King George van Engeland. Voor de zekerheid ging Händel zijn voormalige broodheer een tijdlang uit de weg, maar uiteindelijk werd hij toch tot hofcomponist benoemd en wist hij in Engeland naam te maken met de oprichting van de Royal Academy of Music, waar zijn Italiaanse opera’s bejubeld werden. Hij componeerde er veertig, waarna zijn reputatie begon af te nemen en de componist zelfs belachelijk werd gemaakt.

Händel hernam zich echter en legde zich toe op het genre van het oratorium: een groot vocaal werk met een godsdienstig karakter, in muzikaal opzicht enigszins vergelijkbaar met een opera. Deze oratoria gaven opnieuw glans aan zijn muzikale loopbaan. In drie weken tijd componeerde hij in 1741 het oratorium de Messiah. Het stuk trok zo veel publiek - vooral het Hallelujah was uitermate geliefd - dat dames het verzoek kregen om niet in hun omvangrijke hoepelrokken naar het theater te komen. Het oratorium verhaalt over het leven van Jezus, waardoor het niet alleen rond Kerst maar ook in de Paasperiode wordt uitgevoerd.

J.S. Bach (1685 - 1750): Weihnachtsoratorium
Als land- en tijdgenoot van Händel (beiden zijn in hetzelfde jaar geboren) liet ook J.S. Bach een aantal beroemde oratoria na, waarvan er een steevast met kerst wordt uitgevoerd: het Weihnachtsoratorium. De zes delen van dit omvangrijke werk uit 1734 zijn elk bedoeld voor een bepaalde dag in de kerstperiode, te beginnen met een deel voor elk van de drie kerstdagen en eindigend met het deel van Driekoningen op 6 januari.

De eerste drie delen, die ook wel opgevat worden als cantates, staan dus in het teken van het kerstverhaal. In het eerste en derde deel spelen trompetgeschal en roffelende pauken een rol. In het tweede deel spelen de herders een grote rol, waardoor het stuk met een pastorale opent en er - in herdersstijl - meer houtblazers te horen zijn. De andere drie delen hebben betrekking op Nieuwjaarsdag, de zondag na Nieuwjaar en ten slotte op Driekoningen.

Romantiek: oud in een nieuw jasje

Ook in dit gevoelstijdperk schreven componisten kerstconcerten, voortbordurend op de werken van hun voorgangers, maar aangepast aan de eigen tijd. Ook een ballet in het teken van kerst werd aan het repertoire toegevoegd.

Mendelssohn / Bron: Eduard Magnus, Wikimedia Commons (Publiek domein)Mendelssohn / Bron: Eduard Magnus, Wikimedia Commons (Publiek domein)
Felix Mendelssohn: terug naar Bach
Felix Mendelssohn-Bartholdy (1809 - 1847) was een vurig bewonderaar van de inmiddels in de vergetelheid geraakte J.S. Bach. Hij was de eerste die na jaren Bachs Matthäuspassion weer ten gehore bracht. Geïnspireerd door de composities van zijn voorganger ging Mendelssohn zelf ook oratoria componeren. Hij voltooide er twee; een derde oratorium uit 1847, gewijd aan het leven van Christus, heeft Mendelssohn door zijn overlijden op jonge leeftijd niet kunnen voltooien. Wel is er een episode uit Christus bekend: Geburt Christi.

Veel beroemder is een kerstlied waarvoor Mendelssohn de muziek schreef. Hark! The Herald Angels Sing is een Engels kerstlied, dat in 1739 verscheen in Hymns And Sacred Poems. In het land van de Christmas carol ging de aandacht aanvankelijk meer uit naar de tekst dan naar de melodie van deze hymne. Later werd een melodie gekozen die het lied wereldwijd beroemd maakte, afkomstig van een gedeelte uit Felix Mendelssohns cantate Festgesang (1840). Die cantate had overigens niets met kerst te maken, maar was bedoeld voor een jubileumviering vanwege de uitvinding van de boekdrukkunst.

Ave Maria

Veel kerkelijke liederen bezingen de door de engel aangekondigde onbevlekte ontvangenis van de maagd Maria. Daarom worden zij rond de kerstdagen ten gehore gebracht als voorbode op de geboorte van Jezus. Beroemd zijn de versies van het Ave Maria van Franz Schubert (1797 - 1828) uit 1825 en van Bach/Gounod uit 1859.

Het lied van Schubert was aanvankelijk echter niet godsdienstig van aard, maar kreeg in de loop der jaren een meer en meer religieus karakter. Bij de versie van Charles Gounod (1818 - 1893) werd de tekst op een oudere prelude van J.S. Bach gezet. Gounod had inmiddels kennis gemaakt met de familie Mendelssohn en was wellicht door Mendelssohns enthousiasme voor het werk van Bach aangestoken.

Camille Saint-Saëns: kort kerstoratorium

De Franse componist Saint-Saëns (1835 – 1921) componeerde in 1858 een kort maar liefelijk Oratorio de Noël, waarvan de opbouw doet denken aan cantates. Het gaat om een werk uit tien delen, dat tegenwoordig wordt uitgevoerd door koor en solisten, strijkinstrumenten, harp en orgel. De componist - tevens organist - schreef het werk aanvankelijk voor orgel in slechts veertien dagen, net op tijd om het met Kerstmis uit te voeren.

De opbouw van de huidige versie, te danken aan een collega van Saint-Saëns, breidt zich na de instrumentale prelude, het recitatief en koor uit van solo tot duet, trio, kwartet en kwintet.

Max Bruch: kersthymne

De carrière van Max Bruch (1838 - 1920) begon aanvankelijk voorspoedig. Zijn opera’s en koorwerken oogstten, net als zijn instrumentale stukken, in heel Europa succes. Het niveau van een Mendelssohn wist Bruch echter niet te evenaren en zijn latere composities werden mede daarom minder gewaardeerd. De componist was hier ietwat verbitterd over, maar bleef tot het einde van zijn leven componeren.

Bruch is tegenwoordig vooral bekend door zijn Vioolconcert en het cellostuk Kol Nidrei. Met enige regelmaat wordt zijn kersthymne uit 1892 Gruss an die heilige Nacht, een werk voor alt, gemengd koor, orgel en orkest, uitgevoerd.

Tsjaikovski: kerstballet
Er is een romantisch ballet dat ook tot het vaste kerstrepertoire gerekend wordt: De Notenkraker, in 1892 gecomponeerd door Pjotr Iljitsj Tsjaikovski (1840 – 1893). Met name tijdens de eerste akte speelt het kerstgebeuren in huiselijke kring een grote rol. Het meisje Clara raakt in de ban van de houten notenkraker, een pop die ze als kerstgeschenk krijgt. De betoverde pop komt tot leven en verandert uiteindelijk in een prins

Hugo Wolf: late Romantiek

Aan het conservatorium in Wenen raakte Wolf (1860 - 1903) bevriend met medestudent Gustav Mahler (1860 - 1911). Het was echter vooral de muziek van Richard Wagner (1813 - 1883) die hem inspireerde. Wolf componeerde zijn liederen in navolging van Wagner, maar wist daar toch een eigen stempel op te drukken.

Hij componeerde tussen 1888 en 1891 meer dan tweehonderd liederen, die bepalend zijn voor zijn betekenis als componist. Hij componeerde ook toneelmuziek, koor- en orkestwerken en kamermuziek, maar veel ervan bleef onvoltooid. Wel voltooide hij tussen 1886 – 1889 het kerstconcert Christnacht.

Wolf had een labiele psychische gezondheid. Perioden van koortsachtige creativiteit werden afgewisseld door zware depressies. In 1898 werd hij opgenomen in een psychiatrische kliniek in Wenen, waar hij uiteindelijk als krankzinnige stierf. Tegenwoordig wordt Wolf beschouwd als een van de belangrijkste vertegenwoordigers van de late Romantiek.

Engeland na 1910

Eerder in dit artikel waren het componisten van het Europese vasteland die de Engelse kersttraditie verrijkten met hun werk. Maar het land van de Christmas carols bracht in de modernere tijd ook componisten van eigen bodem voort, die in hun composities de klassieke kerstmuziek met typisch Engelse elementen en tradities wisten te combineren.

Vaughan Williams: compositie van het jaar 2014

De Britse componist Ralph Vaughan Williams (1872 - 1958) diende tijdens WO-I als militair in Frankrijk. Die deelname aan de oorlog maakte een diepe indruk op hem en was van invloed op zijn muzikale werk. Voor het uitbreken ervan componeerde hij in 1912 Fantasia on Christmas Carols, oorspronkelijk bedoeld voor bariton, koor en orkest en gebaseerd op traditionele kerstliederen. Later zouden een orkestrale bewerking en een versie voor strijkers en orgel volgen.

In 1954 componeerde Vaughan Williams tegen het eind van zijn leven nog een kerstcompositie: Hodie. De titel doet denken aan de oude kerstcomposities; het werk is dan ook een mengeling van muzikale stijlen en poëtische teksten uit allerlei periodes.
Zijn A lark ascending, een compositie over een leeuwerik, werd in 2014 door de Britten gekozen als compositie van het jaar.

Gerald Finzi: New Year Music

In 1925 componeerde Gerald Finzi (1901 - 1956) de instrumentale nocturne New Year Music voor de oudejaarsnacht. Hij hield van de jaarwisseling, al stemde die hem ook weemoedig. De rust van het heuvelachtige Engelse platteland met zijn heldere sterrenhemel en de klank van kerkklokken tijdens die nacht inspireerde hem tot het schrijven ervan. Het stuk begint met die stilte, werkt vervolgens toe naar een climax die aan de jubelende koorzang van een kerstlied doet denken, om dan weer uit te komen bij de plechtstatige rust van het begin.

Zo’n dertig jaar later nam Finzi zijn collega Vaughan Williams mee naar een onderkomen in hetzelfde gebied. De door kanker verzwakte Finzi werd door de zieke kinderen van hun verhuurder aangestoken en overleed drie weken later. Tegen het einde van zijn leven voltooide Finzi zijn beroemde kerstconcert In Terra Pax, Vrede op Aarde, een muzikale kerstvertelling voor bariton en sopraan solo, koor en orkest. Finzi baseerde zich op het evangelie van Lucas en een gedicht van Robert Bridges. Van zijn hand is ook de Kerstfanfare All this night, een motet voor koor zonder instrumentale begeleiding, waarin een haan een nachtlang kraait uit vreugde over de geboorte van Jezus.

Tot slot

Terugkijkend valt te zien hoe de Europese klassieke kerstmuziek zich enerzijds telkens weet te vernieuwen, maar anderzijds teruggrijpt op de traditie uit voorgaande periodes. Componisten hebben elkaar over de landsgrenzen heen weten te beïnvloeden. De rol van het Bijbelse kerstverhaal en de daaruit voortkomende liturgische muziek is een min of meer constante in de ontwikkeling.

Naast de genoemde composities en componisten zijn er in de klassieke muziek nog veel meer werken in het teken van de kerstperiode te vinden. Een volledig overzicht hiervan is binnen het kader van dit artikel niet haalbaar, vandaar dat het hier slechts om een selectie gaat. Dat er uiteindelijk naast de klassieke kerstmuziek een ander muzikaal repertoire met kerstklassiekers is ontstaan, ontleend aan de kerstman, Hollywood en de beleving van het wintergevoel, valt buiten het bestek van dit artikel.
© 2015 - 2019 Sierkunst, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Kerstconcert voor ouderen met dementieKerstconcert voor ouderen met dementieEen kerstconcert voor ouderen met dementie kan een eenvoudig te organiseren, sfeervolle activiteit zijn als u de juiste…
Kerstmuziek voor gitaarKerstmuziek voor gitaarAls je kerstmuziek op je gitaar wilt spelen, loop je al snel tegen het probleem dat veel bladmuziek voor de feestdagen b…
Kerstmuziek voor de altblokfluit na WikifoniaKerstmuziek voor de altblokfluit na WikifoniaWaar vind je geschikte en legale bladmuziek met kerstliederen voor de altblokfluit? En vooral, hoe kom je aan mooie zett…
Bach bloesems bij huisdierenBach bloesems bij huisdierenBach bloesems zijn een zeer gekend gegeven in de wereld van de homeopathie. Deze Bach bloesems pakken emotionele en fysi…
Bronnen en referenties
  • Frits van der Waa: Flonkerende cantates, rijk van tint - de Volkskrant, 13 december 2014, p. 28.
  • Noortje Zanen: Concerto grosso - Het Concertgebouw Magazine, herfst 2014, pp. 15 - 17.
  • Noortje Zanen: Oratorium - Het Concertgebouw Magazine, herfst 2013, pp.15 - 17.
  • Casper Höweler: XYZ der muziek - Unieboek Houten, 1987.
  • Afbeelding bron 1: Eduard Magnus, Wikimedia Commons (Publiek domein)

Reageer op het artikel "Kerstmuziek: van meerstemmig motet tot klassiek ballet"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Sierkunst
Gepubliceerd: 07-01-2015
Rubriek: Muziek en Film
Subrubriek: Diversen
Bronnen en referenties: 5
Schrijf mee!