InfoNu.nl > Muziek en Film > Diversen > De klank van Bulgarije

De klank van Bulgarije

De klank van Bulgarije In veel Bulgaarse gelegenheden staat een in het oogspringend tv-scherm waarop videoclips met een pompende dreun getoond worden. Al lijkt dergelijke muziek alom tegenwoordig, representatief voor wat het land op muzikaal gebied te bieden heeft is zij niet. In de Bulgaarse muziek zijn invloeden van Griekse, Turkse, Slavische en zigeunermuziek terug te vinden. Maar bovenal heeft deze muziek zijn eigen Bulgaarse kenmerken, die inmiddels ook in ‘het westen’ op waarde worden geschat.

Historie

De mythologische Orfeus, die zelfs de onderwereld met zijn lier en gezang wist te betoveren, staat ook bekend als de vader van het lied. Hij zou afkomstig zijn uit het oude Thracische rijk, een gebied dat het tegenwoordige Griekenland, Bulgarije en Turkije beslaat. Wellicht is het aan hem te danken dat de (vocale) Bulgaarse muziek zich op een geheel eigen wijze heeft ontwikkeld (bij het ontstaan van de Bulgaarse onderwereld - de beruchte ‘moetri’ - heeft deze Orfeus overigens geen rol gespeeld).

Na de Thraciërs werd het Bulgaarse rijk bewoond door de ‘oude’ Grieken. Zij hebben met hun muziekinstrumenten een bijdrage geleverd aan de instrumentale ontwikkeling in de omringende Balkanlanden, waaronder buurland Bulgarije. In de Bulgaarse volksmuziek draait het om de gaida (een doedelzak), de kaval (een schalmei of herdersfluit), de zurna of zurla (eveneens een houten blaasinstrument), de tambura (een gitaarachtig instrument), de gadulka (vedel, een soort viool) en de tapan (een bastrommel met een dunner en dikker vel, aan twee kanten bespeelbaar).

Complexe opbouw

De echte Bulgaarse volksmuziek bestaat uit ingewikkelde asymmetrische ritmes (5/8, 5/16, 7/16, 9/8 enzovoorts) en melodieën die uit de pre-Slavische oudheid stammen. Verder zorgt de diafonie, de tweestemmige zang met een bijzonder ‘trillend’ akoestisch effect, voor een geheel eigen klank. Etnologen en etnomusicologen van overal hebben de complexe muzikale raadsels waarmee de Bulgaarse muziek omgeven is – ondanks uitgebreide studie – nog altijd niet kunnen ontrafelen. De muziek laat zich met geen enkele andere muzieksoort vergelijken. Sommige ritmes zijn zelfs zo ingewikkeld, dat ze alleen op een wiskundige wijze benaderd kunnen worden.

Niet alleen de muziek is complex, ook de bijbehorende dansen zijn ingewikkeld. De passen volgen het ritme van de muziek en zijn vaak snel. Meestal zijn het kringdansen of reidansen, die horo worden genoemd; sommige worden solo of in paren uitgevoerd, zoals de 7/8 dans rachenitsa.

Streekgebonden variaties

In muzikaal opzicht zijn er zes gebieden te onderscheiden, elk met een eigen, streekgebonden verscheidenheid aan melodieën, instrumenten en dansen. Zo zijn er verschillende streekafhankelijke soorten gaida en tambura te vinden. De muziek is niet alleen boeiend om naar te luisteren. De begeleidende dansers in hun kleurige – ook weer streekgebonden klederdracht – bieden een interessant schouwspel.

In het noordwesten spelen kleine groepjes, bestaand uit koperblazers, graag de pajdoesjko horo, een meeslepende reidans. Ook uit de zuidelijke Rodopen, lange tijd een geïsoleerd berggebied, komt veel volksmuziek. Daar wordt de kaba gaida bespeeld, een doedelzak waarvan de ‘zak’ wordt gemaakt uit de huid van een volwassen schaap. De luchtvoorraad in de doedelzak biedt de muzikant de mogelijkheid om te zingen en zichzelf tegelijkertijd te begeleiden. Wie het volume van de gaida wel eens gehoord heeft, weet dat alleen een zanger met een krachtige stem in staat is boven het geluid van de doedelzak uit te komen.

Musicologen maakten pas kennis met de typische volksmuziek toen Anastas Stoyan in 1886 als eerste over de Bulgaarse publiceerde. De Hongaarse componist Béla Bartók (1881 - 1945), die samen met collega Zoltán Kodály Oost-Europese volksmuziek vastlegde, was een van degenen die erg onder de indruk was van het bijzondere karakter ervan. Bulgaarse volksmuziek schijnt zelfs beroemdheden als Kate Bush en George Harrison geïnspireerd te hebben.

Identiteit

Muziek verleende en verleent niet alleen de streek een eigen identiteit, het verschaft een land ook een eigen, nationale, identiteit. Zo speelde muziek ook een rol bij het nationalisme, dat in het Bulgarije van de negentiende eeuw, net als elders in Europa, de kop op stak. Met hun muziek konden de Bulgaren zich afkeren van hun, op dat moment Ottomaanse, overheersers. Ook leenden de liedteksten zich uitstekend om het glorieuze verleden, overwinningen in de strijd of heldendaden te bezingen.

Wel resteert tot op heden de muzikale invloed van de Ottomaanse legers, die over een eigen militaire kapel beschikten; een gebruik dat in het westen van hen werd overgenomen. De klarinet, een Duitse vinding, die in de negentiende eeuw aan het instrumentarium van de militaire kapel werd toegevoegd, won snel aan populariteit; men ging het zelfs als een van oorsprong Ottomaans instrument beschouwen. De militaire kapel beïnvloedde ook de zigeuners, de Roma, die in de twintigste eeuw blaasorkesten vormden om lokale volksmuziek leuker te maken: deze blaasorkesten kregen de benaming zigeunerfanfare.

Ook in het communistische tijdperk (1944 – 1989) droeg de puur Bulgaarse muziek, omdat die zich zo duidelijk van andere soorten onderscheidde, bij aan een typisch Bulgaarse identiteit. De communistische machthebbers verkozen deze oorspronkelijke muziek, die meer geworteld was in de Slavische traditie, boven muziek met meer oriëntaalse (Turkse) en westerse invloeden. Zij maakten zich sterk voor muzikale opleidingen in en de beoefening van traditionele muziek. Gemeenten, legerafdelingen, fabrieken: allemaal hadden ze wel een eigen koor en/of orkest. Folkoremuzikanten zaten dan ook niet snel om werk verlegen.

Er zijn in Bulgarije twee muziekscholen voor voortgezet onderwijs, die nog stammen uit de communistische periode. Hier worden zang, dans en het bespelen van de traditionele instrumenten onderwezen. Leerlingen kunnen daarna doorstromen naar de hogere muziekacademie. Volgens sommigen is het niet juist om te veel onderricht in folkloremuziek te geven; het is een muzieksoort die spontaan moet ontstaan, net zoals dat vroeger gebeurde. Toen leerden men van vader op zoon en vooral van moeder op dochter de tweestemmige liederen tijdens de werkzaamheden op het land of bij andere activiteiten. Door de veranderingen die het moderne leven met zich meebrengt, is het doorgeven van muzikale tradities voor een groot deel weggevallen. Wie nu alsnog voor traditionele muziek kiest, moet niet in het keurslijf van de muziekschool worden geperst, maar zelf op een spontane manier aan zijn of haar muzikale ontwikkeling werken.

Platteland en stad

Nog altijd wordt er bij bruiloften en plattelandsfeesten traditionele muziek gespeeld. Elk onderdeel bij een traditionele bruiloft heeft zijn eigen melodie: de nacht voor de bruiloft zijn bijvoorbeeld in het ouderlijk huis van de bruid treurige klanken te horen, omdat zij het huis weldra zal verlaten.

Net als in de rest van Oost-Europa worden hierbij ook in Bulgarije vaak Roma ingehuurd als professionele muzikanten. Bij de meer eigentijdse bruiloften worden de accordeon, de klarinet, de saxofoon, drums, elektrische gitaar en basgitaar bespeeld. Ongeveer gelijk met de klarinet maakte ook de accordeon in de negentiende eeuw zijn entree in Bulgarije.

Beide instrumenten kregen hun eigen opvallende bespelers. Maar ook de traditionele instrumenten vonden vernieuwende bespelers, zowel van Bulgaarse als Roma komaf. Hedendaags beroemdheden op de accordeon zijn Kosta Kolev en Ibrol Lolov. Op klarinet heeft de Thraciër Ivo Papazo met zijn Wedding Band internationale vermaardheid verworven met zijn Bulgaarse bruiloftsmuziek, op kaval is dat bijvoorbeeld Teodosii Spasov.

In de steden namen vanaf het einde van de 19e eeuw violen, contrabas, harp en vleugel en andere ‘moderne’ instrumenten in de orkesten de rol van de doedelzakken, vedels en herdersfluiten over, al verdwenen die nooit helemaal uit beeld. In de jaren ’50 – ’60 van de vorige eeuw speelden die orkesten een salonmuziek, bestaand uit een combinatie van dansen als de tango, wals of foxtrot met lokale klanken. Ook werden er ‘chansons’ ten gehore gebracht. Deze muzieksoort wordt tegenwoordig aangeduid met de naam ‘oude stadsliederen’.

De traditionele muziek wordt ook nog altijd uitgevoerd in de stedelijke restaurants en andere gelegenheden. Het publiek ziet daarbij het liefst één zanger of zangeres optreden met een orkest van volksmuziekinstrumenten. Er is zelfs zoveel vraag naar deze optredens, dat er zich regelmatig een tekort aan muzikanten voordoet, waardoor een synthesizer noodgedwongen de taak van de instrumenten overneemt.

Zang

Bulgaarse vocalisten beschikken niet alleen over een opmerkelijk muziekrepertoire, ook hun stembereik is kenmerkend en komt nergens ter wereld voor. Vanaf de jaren vijftig in de twintigste eeuw – Bulgarije was toen nog een communistisch land – werd vocale muziek een exportproduct. Niet alleen het westen, maar ook eventuele buitenaardse wezens konden kennismaken met de uitzonderlijke traditionele Bulgaarse klanken. Bulgarije werd in 1980 als het enige Europese land geselecteerd om een lied aan te leveren voor een cd met muziek uit diverse tijdperken en werelddelen, die door de NASA de ruimte in werd gestuurd.

Religieuze muziek

In de Middeleeuwen was Yoan Kukuzelis (ca. 1280 – 1360) een van de eerste beroemde Europese componisten. Hij was verbonden aan de Byzantijns orthodoxe kerk van die tijd. Of hij nou als echt Bulgaars beschouwd kan worden, is niet helemaal duidelijk; zijn moeder zou in elk geval een Bulgaarse zijn. Aan haar is zijn beroemde compositie Polyleion van de Bulgaarse vrouwen opgedragen. Van deze componist zijn ongeveer negentig werken bewaard gebleven. Nog altijd speelt geestelijke muziek een rol, ook als exportproduct. De zang hierbij is zowel beïnvloed door de Griekse en Byzantijnse kerkmuziek, als door muziek uit de Russisch orthodoxe kerk. Op het terrein van klassieke muziek heeft Bulgarije in de loop der tijden heel wat beroemde uitvoerenden voorgebracht, zowel instrumentaal als vocaal (opera).

Koormysterie

Het vrouwenkoor Le mystère des Voix Bulgares heeft de commerciële markt van de wereldmuziek weten te veroveren. Het koor, afkomstig uit de hoofdstad Sofia, bestaat uit een groep dames van uiteenlopende leeftijd, ook wel de ‘symfonische boerinnen’ genoemd. (Ook miljoenenstad Sofia heeft veel inwoners die een eerste of tweede generatie plattelanders zijn). Hun muziek is een mengeling van Bulgaarse koormuziek en Spaanse, Franse en Duitse liederen uit de 12e tot 14e eeuw. De klank van het koor heeft een bijna hypnotiserende uitwerking.

Over de oorsprong van het koor bestaat verwarring. Ook hier speelt identiteit een rol: wat is nou het oorspronkelijke koor? Volgens de één is het koor ontstaan rond 1952, nadat componist Philip Koutev plattelandsliederen, oorspronkelijk gezongen door één of twee vrouwen, wat toegankelijker maakte en voor koor bewerkte. Hij richtte omstreeks die tijd ook het koor voor de Bulgaarse radio in Sofia op. Dit koor maakte rond 1974 een plaatopname met Bulgaarse muziek, samen met ensembles en zangeressen uit andere delen van het land. De muziek voor de opnames was geselecteerd door de Zwitserse musicoloog Marcel Cellier, die zijn plaat Le mystère des Voix Bulgares noemde. Behalve deze twee versies verrezen er nog enkele klonen van ‘het Mysterie’.

Eva Quartet

Geen afgeleide van, maar wel voortgekomen uit het vrouwenkoor Le mystère des Voix Bulgares is dit polyfone kwartet dat uit vier jonge vrouwen bestaat, die over een ongelooflijke stemtechniek en -beheersing beschikken. Samenwerking met bijvoorbeeld jazz-musici en moderne componisten gaat het kwartet niet uit de weg. De zangeressen treden jaarlijks in tal van Europese steden op festivals op.

Perunika Trio

Ook bestaand uit dames, waarvan twee van Bulgaarse en de derde van Servische afkomst, beheerst dit trio de polyfone Bulgaarse muziek perfect. Opvallend is dat het gezelschap in het theater alle gebruik van instrumenten achterwege laat en louter a capella optreedt. Het gezelschap doet, vanuit de huidige woonplaats Londen, diverse Europese podia aan.

Na 1989

De naam van het koor deed er tot de val van communisme in 1989 eigenlijk niet toe, omdat alle koren onder de staat vielen, die ook de inkomsten incasseerde. Na de val van het communisme werd het Bulgaarse koor een hype in het westen. Toen werd het interessant om te weten wie het echte koor vormden en aan wie de opbrengsten ten goede kwamen. De diverse concurrerende koren spanden hier zelfs een rechtszaak voor aan.

Opmerkelijk is dat wat in het westen voor onvervalste folklore wordt aangezien, in Bulgarije zelf met argwaan wordt bekeken. Echte volksmuziek wordt immers niet door een koor gezongen, maar door maximaal twee stemmen. Door communistische invloeden zijn de oorspronkelijke nummers bewerkt voor koor, toen het individu onderschikt was aan de massa. Slachtoffers van het communisme begrijpen dan ook niets van al die bewondering uit het westen voor de koren.

Met de val van het communisme werd er in de jaren ’90 van de vorige eeuw een heel ander soort muziek populair bij het ‘gewone’ volk. De tsjalga en popfolk begonnen aan hun niet te stuiten opmars. De muziek uit de periode ervoor leek nauwelijks nog mee te tellen. Een zangeres als Lila Ivanova, de koningin van het Bulgaarse chanson, kon nauwelijks tegen het succes van de tsjalga op.

Tsjalga of popfolk

Tsjalga is stedelijke volksmuziek, die ten gehore gebracht wordt in ‘clubs’; in Bulgarije zijn dat kroegen of disco’s, waar de muziek live uitgevoerd wordt. Het is een mengeling van Bulgaarse, Arabische, Turkse, Griekse en Roma invloeden, met soms ook flarden flamenco en klezmer. De teksten worden niet alleen in het Bulgaars gezongen, maar ook in combinatie met Turks of Roma, Servisch, Engels, Spaans of Arabisch.

De muziek is uitermate geschikt om te dansen, wat dan ook volop gedaan wordt. Liefst door schaars geklede dames, die sensueel met de heupen zwaaien op de oriëntaalse klanken en ritmes die de melodieën uit de volksmuziek opleuken. Wanneer de muziek vergezeld gaat van een stampende dreun spreekt men over popfolk, een vorm van muziek waar in het hele Balkangebied naar geluisterd kan worden. Een versnelde vorm van popfolk is turbofolk, afkomstig vanuit Servië, maar ook in Bulgarije uitermate geliefd. De hierboven genoemde folk moet niet verward worden met Balkan folk, de traditionele muziek uit de Balkanlanden.

Tsjalga was onder het communistische bewind verboden, omdat de oriëntaalse invloed als minderwaardig aan het Slavisch werd beschouwd. Ook de sensuele dansbewegingen en de onzedelijke teksten, vaak over sex en rijkdom, werden niet gepast geacht. Pas nadat de communisten het veld geruimd hadden, kon tsjalga aan een snelle opmars beginnen. Maar hoe populair de muziek nu mag zijn, veel Bulgaren hebben er een afkeer van. Voor sommigen is dat vanwege de Turkse en Roma (beide vormen een achtergestelde bevolkingsminderheid) elementen in tsjalga. Voor anderen vanwege de in hun ogen verwerpelijke tekst en uitvoering, maar ook omdat zij het als een vorm van lage cultuur beschouwen. Zij zoeken liever aansluiting bij de westerse muziekcultuur. Grappig genoeg waarderen de toeristen uit West-Europa tsjalga weer wel vanwege de exotische elementen. De Bulgaarse jongeren die toch de voorkeur geven aan muziek van eigen bodem, zoeken overigens op andere terreinen wel aansluiting bij de westerse cultuur.

Overige muziekstijlen

Dat het ook anders kan, bewijst het succes van Stoyan Yankoulov en Elitsa Todorova, een percussionist en een folklorezangeres. Dit duo vond een mengvorm van traditionele Bulgaarse volks- en vernieuwende elektronische en wereldmuziek. Zij werden namens Bulgarije in 2007 uitgezonden naar het Eurovisie Songfestival in Helsinki. Hun nummer Water won er een vijfde plaats.

De grote Bulgaarse steden kennen ook een technoscene, rap en hiphop. Zelfs die laatste twee worden af en toe gecombineerd met tsjalga. Ook op TV zijn, naast de continue uitzendingen met popfolk en folklore, regelmatige videoclips met rap en hiphop te bekijken.

Festivals

Het hele jaar door worden er in Bulgarije evenementen, waarbij muziek een rol speelt, georganiseerd. Een greep uit het aanbod begint al in januari met het Kukeri Festival, dat in een aantal plaatsen gevierd wordt. Getooid met maskers en in fraaie kostuums weert de mannelijke bevolking met enorme koperen bellen het kwaad af. Het feest stamt uit de oude Thracische tijden.

Op klassiek gebied zijn er in april het Nationale Opera Festival in hoofdstad Sofia en het Internationaal Festival voor Kamermuziek in juni in Plovdiv. Het Internationale Zomerfestival in onder meer het openluchttheater van Varna trekt veel vooraanstaande musici aan en is een belangrijk Europees muziekgebeuren. Het Internationaal Muziek Festival in Sofia is een breed opgezet evenement rond juni.

Dan zijn er nog diverse folklorefestivals. Zelfs in de hoofdstad Sofia is een dergelijk festival sinds een paar jaar weer in ere hersteld. Het belangrijkste is wel het Nationaal Folkore Festival, dat om de vijf jaar in Koprivstica (in 2010 vindt er opnieuw een editie plaats) gehouden wordt. Dit authentieke stadje biedt een prima decor voor een dergelijk gebeuren.

Conclusie

Dit artikel schetst slechts in grote lijnen een overzicht van de muzikale variatie die Bulgarije te bieden heeft. Identificatie speelt een grote rol in het muziekleven: traditie tegenover modernisme, stad versus platteland, hoge cultuur versus lage cultuur, Zuidoost-Europees tegenover West-Europees, Slavisch versus oriëntaals, politiek correct tegenover verloedering, om wat kenmerken te noemen.

Mocht u een muzikale gebeurtenis in het land bijwonen die wordt afgesloten met een gezamenlijk gedanste hora, laat u zich dan niet afschrikken door de ingewikkelde passen. Sluit aan in de kring; uw buren zullen ervoor zorgen dat u niet al te veel uit de pas loopt.

Lees verder

© 2010 - 2017 Sierkunst, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Vlag van BulgarijeVlag van BulgarijeDe Bulgaarse vlag is een horizontale driekleur en bevat de kleuren wit, groen en rood. Deze vlag wordt al gebruikt sinds…
Algemene geschiedenis van de muziek: RenaissanceAlgemene geschiedenis van de muziek: RenaissanceDe muziek in de Renaissance verschilt van de Middeleeuwen doordat er diepte in de muziek komt door ontwikkeling van meer…
Bulgarije, land aan de Zwarte ZeeBulgarije, land aan de Zwarte ZeeBulgarije is een land in Europa en ligt aan de kust van de Zwarte Zee. Het land grenst ook aan Roemenië, Servië, Macedon…
Stichting Kinderen van BulgarijeStichting Kinderen van BulgarijeVeel Nederlanders kennen Bulgarije van hun vakantie in Sunny Beach of hun stedentrip in Sofia. Zo op het eerste oog lijk…
Geschiedenis van de Bulgaarse levGeschiedenis van de Bulgaarse levDe Bulgaarse lev is de munteenheid van Bulgarije. De munt geldt als betaalmiddel in Bulgarije. De lev was in het verlede…
Bronnen en referenties
  • http://www.bulgarianvoices.com/en/index.html
  • http://nl.wikipedia.org/wiki/Geschiedenis_van_de_volksmuziek
  • In Bulgarije – Een vertwijfelde natie op weg naar Europa; Hellen Kooijman, Uitgeverij Thoeris, Amsterdam 2006
  • Bulgarije, Raymond Detrez; KIT Landenreeks, KIT Publishers, Amsterdam 2006

Reageer op het artikel "De klank van Bulgarije"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Infoteur: Sierkunst
Laatste update: 24-03-2011
Rubriek: Muziek en Film
Subrubriek: Diversen
Bronnen en referenties: 4
Schrijf mee!