Bernstein’s 'Fancy Free': opmaat naar musical

Bernstein’s 'Fancy Free': opmaat naar musical Fancy Free, een ballet van 27 minuten, ging op 18 april 1944 in het Metropolitan Opera House in New York in première. Jerome Robbins was verantwoordelijk voor het libretto en de choreografie; de muziek werd gecomponeerd door Leonard Bernstein. De carrière van de toen 26-jarige Bernstein stond nog in de kinderschoenen, maar de wereld zou weldra meer van hem horen.

Fancy Free, plot

Het ballet verhaalt in zeven delen over drie matrozen, die tijdens de oorlog een dag met verlof in New York zijn. Ze drinken wat in een bar en gaan dan op zoek naar vrouwelijk gezelschap. Twee van hen volgen een mooi meisje over straat, de derde blijft achter en ontmoet eveneens een charmant meisje. Samen drinken ze iets en hij imponeert haar met een pantomime over zijn heldendaden op zee. Wat volgt is hun gloedvolle pas-de-deux.

Als de andere twee matrozen met hun dame ook in de bar terugkeren, blijken de beide vrouwen vriendinnen te zijn. De mannen realiseren zich dat er een dame te weinig is. In steeds andere paren dansen de vijf, waarbij er telkens één van hen zonder partner danst. Uiteindelijk komt het tot een danswedstrijd tussen de drie zeelieden, waarbij de verliezer zonder date overblijft.

Elke matroos voert een danssolo op, maar ze zijn alle drie zo aan elkaar gewaagd, dat de dames geen keus kunnen maken. Het eindigt ermee dat de mannen met elkaar op de vuist gaan. Verschrikt slaan de vrouwen op de vlucht, waarna de matrozen zich hernemen. Waarom zouden ze hun vriendschap op het spel zetten voor een vrouw? Ze drinken nog wat en gaan daarna de straat weer op. Als er dan weer een mooi meisje passeert, zetten ze gezamenlijk opnieuw de achtervolging in.

Indeling ballet:
  1. De drie matrozen maken hun opwachting
  2. In de bar
  3. De dames
  4. Pas-de-deux
  5. Wedijveren om de gunst van de vrouwen
  6. De drie solodansen: galop, wals en danzón
  7. Finale

Fancy Free, compositie en choreografie

Het ballet opent – heel ongebruikelijk – niet met orkestmuziek maar met een jukebox, die het nummer Big Stuff speelt op tekst en muziek van Leonard Bernstein. Daarna luidt het orkest de opkomst van de drie matrozen in.

Bernstein bewerkte de balletmuziek tot een orkestsuite in zes delen, iets afwijkend van het ballet. Hij dirigeerde zelf de Pittsburgh Symphony Orchestra bij die bewerkte uitvoering tijdens de première op 11 januari 1945.
De suite wordt vandaag de dag niet meer opgevoerd; alleen de Three Dance Variations from ‘Fancy Free’ worden nog ten gehore gebracht.

Indeling orkestsuite:
  1. Dans van de drie matrozen
  2. De bar
  3. Pas-de-deux
  4. Pantomime
  5. Drie variaties (galop, wals en danzón)
  6. Finale

De muziek in Fancy Free bestaat uit een mix van populaire muziekstijlen van destijds, gemengd met klassieke muziek. Dat begint al met het jazzy bluesnummer Big Stuff, dat later door Billy Holiday vertolkt zou worden. Wat dat betreft kan aan Fancy Free een dubbele betekenis worden toegekend: ongebonden of vrij voor wat betreft de zeelui, die vriendschap belangrijker vinden dan een verliefdheid, en ongebonden of vrij in de toepassing van diverse muziekstijlen naast elkaar.

De dansnummers, waar het stuk om draait, laten eveneens die mix van stijlen zien. De verschillende danspassages – met muzikale invloed van Strawinsky tot vaudeville – worden nauwelijks met elkaar verbonden, alleen door een pianosolo. Bernstein zou in zijn latere werk opnieuw gebruik maken van deze stijlmix en de grenzen tussen populaire muziek en klassiek verder oprekken.

De galop is een dans uit het Europa van de negentiende eeuw, waarbij gerefereerd wordt aan de galop van een paard. De dans werd in veel Europese hoofdsteden populair en kan beschouwd worden als de voorloper van de polka.
De danzón is afkomstig uit het Cuba van de negentiende eeuw en een mix van Europese en Afrikaanse invloeden. Veel latere Cubaanse muziek is hier van afgeleid; danzóninvloed is terug te vinden in latin jazz en salsa.

Opmaat naar On the Town

De plot van Fancy Free werd korte tijd later – vanwege het grote succes – gebruikt voor de musical in twee actes On the Town, eveneens opgevoerd in 1944. Bernstein voorzag de musical van een compleet nieuwe muziekbewerking. Het zou zijn eerste grote bijdrage aan het Amerikaanse muziektheater betekenen en de eerste Amerikaanse musical gecomponeerd door een klassieke componist worden.
Naast de avonturen van de drie matrozen speelt de grote stad een hoofdrol in het verhaal. De muziek geeft het uitbundige en sprankelende van een metropool uitstekend weer. Bijzonder is het gezamenlijke optreden van blanke en zwarte dansers op Broadway!

Ook de muziek uit deze show werd weer door de componist bewerkt tot een suite voor orkest. De titel – Three Dance Episodes from ‘On the Town’ – geeft aan hoe belangrijk de dans in het stuk is; de titels van de delen maken duidelijk hoe groot de rol is die het stadsleven speelt. Het stuk bestaat uit:

  • The Great Lover, verbeeldt op jazz-achtige wijze het snelle stadsleven;
  • Lovely Town, het middendeel met invloed van Gershwin is veel langzamer;
  • Times Square, het belangrijkste deel, met een ode aan New York.

Van Broadway naar Hollywood

De verhaallijn van de show werd gekocht door filmmaatschappij MGM. In 1949 kwam de filmversie van On the Town uit, waarvoor slechts zes nummers van Bernstein’s musicalcompositie werden gebruikt, de rest van de muziek werd gecomponeerd door Roger Edens. De film, geregisseerd door Gene Kelly en Stanley Donen, werd een succes. Het was de eerste musical die op locatie gefilmd werd.

Naast Gene Kelly speelde Frank Sinatra een hoofdrol. Toch moet zijn latere succes New York, New York niet verward worden met Bernstein’s New York, New York uit On the Town. De latere gelijknamige hit van Sinatra kwam uit de film New York, New York uit 1977, gecomponeerd door John Kander en geregisseerd door Martin Scorsese.

Bernstein zou nog een aantal balletten en musicals componeren. Naast Fancy Free schreef hij de balletmuziek voor Facsimile uit 1946 en The Dybbuk uit 1974, beide opnieuw met libretto en choreografie van Jerome Robbins.
Wonderful Town uit 1953, het beroemde West Side Story (met liedteksten van Stephen Sondheim) uit 1957 en 1600 Pennsylvania Avenue uit 1976 zijn namen van musicals die hij nog zou maken.

Jerome Robbins

Jerome Robbins werd in 1918 geboren in New York als kind van een joodse immigrantenfamilie. Breed opgeleid in de zowel dans als toneel en muziek, werd hij met name succesvol als choreograaf.

Fancy Free was één van zijn eerste moderne choreografieën en bezorgde hem een doorbraak. Met de bewerking ervan naar On the Town kon zijn reputatie als choreograaf-regisseur niet meer kapot. Met de musical West Side Story uit 1957 – opnieuw kwam het idee voor een musical van Robbins – werkte hij weer succesvol samen met Leonard Bernstein. Robbins nam zowel de choreografie als de regie voor zijn rekening. In 1961 werd de Broadwaymusical verfilmd. Ook nu was Robbins bij de regie betrokken.

Robbins heeft aan heel wat beroemde musicals en balletten meegewerkt. Als danser, choreograaf, regisseur en balletdirecteur heeft hij de tegenwoordige danskunst en musical in hoge mate beïnvloed. Jerome Robbins overleed in 1998.

Bernstein’s muzikale loopbaan

Bernstein was een van de eerste dirigenten van Amerikaanse oorsprong die wereldwijd doorbrak. Ook was hij in die hoedanigheid de eerste die als dirigent van klassieke muziek in de periode 1954 – 1989 vele malen op televisie verscheen.

Al op jonge leeftijd werd hij ondergedompeld in een mengeling van culturen. Zelf geboren (1918) in de Verenigde Staten, was hij door zijn vader's afkomst tevens geworteld in de joods-Oekraïense traditie. Hierdoor hoorde hij thuis ook die traditionele muziek en zigeunermuziek.
Leonard begon al jong met pianospelen. Tijdens zijn studie muziek aan Harvard raakte hij bevriend met de filosoof Donald Davidson. Samen speelden ze quatre-mains op de piano. Leonard componeerde de muziek bij een toneelbewerking die Davidson maakte van een stuk van Aristophanes; een gedeelte ervan zou hij later opnieuw gebruiken voor het ballet Fancy Free.

Toen Bernstein in 1943 zijn debuut als dirigent bij de New York Philarmonic maakte – hij viel tamelijk onverwacht in voor dirigent Bruno Walter – had hij zijn eerste symfonie Jeremiah (voor mezzo-sopraan en orkest) voltooid en wat kleinere werken gecomponeerd. Vlak erna brak hij ook door in het ballet- en musicalgenre. Het grote succes kwam in 1957 met de musical West Side Story.
Wat verder aan zijn bekendheid (en succes) heeft bijgedragen is zijn televisiepresentatie van de Young People’s Concerts, een educatief programma om klassieke muziek toegankelijker te maken; Bernstein verzorgde ook de toelichting hierbij.

Van 1958 tot 1969 dirigeerde Bernstein de New York Philharmonic, waar hij tevens artistiek leider van was. De opnames die het orkest onder zijn leiding maakte van alle symfonieën van Gustav Mahler, wakkerden de belangstelling voor Mahler aan. Hetzelfde wist Bernstein te bewerkstelligen voor het werk van Amerikaanse componisten. Zo beleefden al veel eerder voltooide symfonieën van Charles Ives hun première in een uitvoering van Bernstein. Ook het werk van de componisten Aaron Copland en Samuel Barber bracht hij voor het voetlicht.

Na zijn jaren bij de New York Philharmonic wijdde Bernstein zich meer aan het componeren. Zoals al blijkt uit zijn ballet- en musicalcomposities, schuwde Bernstein de lichtere muziek niet. Invloeden van jazz, fanfare en Latin zijn in zijn werk terug te vinden, deels met dank aan het werk van componisten als Gershwin, Copland en Strawinsky.
Ook componeerde hij veel klassieke werken, waaronder een aantal missen, opera’s, orkest- en kamermuziek en filmmuziek. Dit alles is slechts een greep uit een veel groter geheel.

Het laatste werk dat Bernstein componeerde was Dance Suite uit 1990, ter gelegenheid van het 50-jarig jubileum van het American Ballet Theatre. De suite bestaat uit vijf delen, elk opgedragen aan een bevriende choreograaf. Het laatste deel ervan droeg Bernstein op aan – inderdaad – Jerome Robbins.
Leonard Bernstein overleed dat jaar op 72-jarige leeftijd in New York. Als dirigent heeft hij met bijna alle grote orkesten gewerkt, waaronder het Koninklijk Concertgebouworkest.

Grensoverschrijdend

Bernstein was niet de eerste kunstenaar die zich op het terrein van zowel ‘hoge’ als ‘lage’ cultuur begaf en een groot publiek met zijn kunst wist te bereiken. Wel is hij van groot belang geweest voor het samenbrengen van die twee; opmerkelijk is dat hij zowel de gerenommeerde concertpodia betrad, als ook faam verwierf door zijn medewerking aan Hollywood- en Broadwayproducties. Hij wist klassiek te verrijken met lichte muziek, maar omgekeerd ook de lichte muziek naar een hoger plan te tillen met klassieke invloeden. Denk bijvoorbeeld aan de opening van Fancy Free, waarbij gebruik gemaakt wordt van de jukebox.

Bernstein verscheen niet alleen op de concertpodia, hij wist ook handig gebruik te maken van de moderne media, vaak ook als een vorm van ‘lage’ cultuur gezien. Zijn televisieoptredens, filmproducties en vele plaatopnames getuigen hiervan.

Maatschappelijk betrokken

Niet alleen in muzikaal opzicht was Bernstein tot ver buiten zijn landsgrenzen beroemd. Ook in sociaal opzicht speelde hij een rol van betekenis. Al op jonge leeftijd leidde hij een uitbundig sociaal leven en onderhield hij intieme relaties met zowel mannen als vrouwen. Later kwam hij er openlijk voor uit dat hij homosexueel was. Hij raakte betrokken bij de strijd tegen aids en wist als aids-activist hier grote sommen geld voor in te zamelen.

Tevens wendde hij op het terrein van racisme, discriminatie en mensenrechten zijn invloed aan. In On the Town traden al zwarte en blanke dansers gezamenlijk in de show op. Bernstein steunde de Black Panthers in hun strijd tegen de rassendiscriminatie in de VS. In 1968 zou Bernstein zijn invloed aanwenden om een omstreden nummer van de toen 14-jarige Janis Ian op de Amerikaanse radiostations te krijgen. Het nummer Society’s Child verhaalt over de relatie tussen een zwarte jongen en een blank meisje, ook na afschaffing van de segregatie in de VS niet vanzelfsprekend. De bemoeienis van Bernstein bezorgde het nummer een doorbraak. In West Side Story, een hedendaagse Romeo en Julia, veroordeelt het wij-zijdenken. Bovendien stelt hij het harde migrantenbestaan en de bijbehorende integratieproblematiek aan de kaak.

Zijn sociale betrokkenheid ging verder dan de Verenigde Staten. Leonard Bernstein voelde zich – persoonlijk en als gastdirigent van de Israël Philharmonic Orchestra – verbonden met de staat Israël. Hij keerde zich tegen de Vietnamoorlog en maakte met veel van zijn concerten een politiek gebaar. Een aantal van zijn activiteiten bleef in eigen land niet onopgemerkt; de FBI en CIA verdachten hem van communistische symphatieën en trokken zijn gangen na. Het laatste grote optreden was in december 1989, kort na de val van de Berlijnse Muur, bij de Brandenburger Tor in Berlijn. Hier dirigeerde hij – toepasselijk - de Negende Symfonie van Beethoven.
© 2010 - 2020 Sierkunst, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
West Side Story de musicalWest Side Story de musicalWest Side Story is een populaire Amerikaanse musical. Het verhaal is ontleend aan het welbekende verhaal van Shakespeare…
Billy Elliot de Musical in AFAS Circustheater (2014-2015)Billy Elliot de Musical in AFAS Circustheater (2014-2015)De in 2000 uitgebrachte film ‘Billy Elliot’ vormt de basis voor de musical die in 2005 zijn première beleeft in Londen’s…
Muziekcomposities - ComponistenMuziekcomposities - ComponistenWie componeerde de Onvoltooide Symfonie? Wie was de componist die de Rhapsody in Blue (Porgy and Bess) schreef? Wie comp…
Dirty Dancing - The MusicalVanaf 9 maart 2008 is in het Beatrix theater in Utrecht de musical Dirty Dancing te zien. De voorstelling is gepland om…

Producer Joel Silver, een oude rot in het vakProducer Joel Silver, een oude rot in het vakJoel Silver is zo’n film- ene televisieproducer die al jaren meegaat en blijft verrassen met de producties waar hij voor…
Regisseur Kathryn BigelowRegisseur Kathryn BigelowRegisseur Bigelow is sinds kort weer volop in de belangstelling met haar film over de mannen van de bomopruimingsdienst…
Bronnen en referenties
  • Componisten, 1300 componisten van klassieke muziek van A tot Z, Het Spectrum, Utrecht 1999.

Reageer op het artikel "Bernstein’s 'Fancy Free': opmaat naar musical"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Sierkunst
Laatste update: Maart 2011
Rubriek: Muziek en Film
Subrubriek: Diversen
Bronnen en referenties: 1
Schrijf mee!