InfoNu.nl > Muziek en Film > Film en video > Black Swan, balletfilm met horrorelementen
recensie

Black Swan, balletfilm met horrorelementen

Black Swan, balletfilm met horrorelementen Black Swan, een film die in 2010 werd uitgebracht, is niet de zoetsappige klassieke balletfilm die de associatie met Het Zwanenmeer wellicht oproept. Hoewel er een belangrijke rol voor het ballet en zijn intriges is weggelegd, is de verfilming toch vooral een psychologische thriller, met zelfs enkele horrorelementen. Ze verlenen het verhaal over de witte en zwarte zwaan – licht en duister, goed en kwaad – een extra gelaagdheid.

Black Swan: plot

De film toont de concurrentiestrijd binnen een balletgezelschap in New York om de rol van de Zwanenkoningin in Het Zwanenmeer te mogen dansen. Nu de eerste ballerina van het gezelschap aan de kant wordt gezet, zien de overige danseressen hun kans schoon. Niet alleen de rol van de witte zwaan Odette, zoals gebruikelijk is, maar ook die van de zwarte zwaan Odile wordt bij deze uitvoering door slechts één ballerina gedanst; artistiek directeur Thomas Leroy is vastbesloten een spannende, eigentijdse draai aan de uitvoering van het klassieke ballet te geven.

De enerzijds timide, anderzijds ambitieuze Nina Sayers, die als ballerina aan het gezelschap is verbonden, maakt zeker een kans. Haar leven staat volledig in het teken van haar carrière en het streven naar perfectie. Ze lijkt de perfecte dochter voor haar moeder, een gewezen ballerina, nooit verder gekomen dan het corps de ballet, die haar geknakte ambities heeft overgebracht op haar dochter. Ook qua danstechniek streeft Nina naar perfectie. Dat zij een prachtige witte zwaan zal vertolken is dan ook zonder meer duidelijk. Of zij met haar afstandelijke en verstandelijke benadering in staat is een sensuele zwarte zwaan neer te zetten, valt echter te betwijfelen.

Toch valt de keuze voor beide rollen op Nina. Wanneer zij aan de pers wordt voorgesteld als de nieuwe prima ballerina, wordt ook het naderend vertrek van haar voorgangster Beth bekend gemaakt. Verbitterd loopt die hierna onder een auto, waarbij ze zwaar verminkt aan beide benen raakt. Het gebeuren maakt een diepe indruk op Nina, die toch al snel uit haar doen raakt. Zo heeft ze grote moeite met Lilly, een nieuwe danseres in het gezelschap, die haar rivale lijkt. Met name de vertolking van zwarte zwaan lijkt Lilly op het lijf geschreven. Een ogenschijnlijke vriendschap tussen Lilly en Nina vertoont dan ook steeds vreemdere trekken, waarbij Nina meer en meer aan de rand van de afgrond balanceert. Geestelijk en lichamelijk gaat zij uiteindelijk aan haar rol ten onder, maar niet voordat ze een schitterende première heeft gedanst.

Het Zwanenmeer

De Russische componist Pjotr Iljitsj Tsjaikovski (1840 - 1893) voltooide zijn balletmuziek voor Het Zwanenmeer in 1876. De choreografie waarop de meeste uitvoeringen nog altijd gebaseerd zijn ontstond een kleine twintig jaar later en komt van Marius Petipa en Lev Ivanov.

Het ballet verhaalt over Odette, een meisje dat door een tovenaar in een witte zwaan is veranderd. Alleen ’s nachts zijn zij en haar vriendinnen vrij van die betovering. Prins Siegfried ontmoet Odette bij toeval in haar mensengedaante en de twee worden verliefd. Hij belooft met haar te trouwen, waardoor de tovervloek verbroken kan worden.

Op het moment dat Siegfried meent Odette ten huwelijk te vragen, heeft hij echter te maken met de tovenaarsdochter Odile, het evenbeeld van Odette. Het enige onderscheid tussen hen is de kleur van hun verenkleed: waar Odette het wit van de onschuld draagt, gaat Odile gekleed in duister zwart.

Nu Odile Siegfried heeft verleid, zal de betovering van Odette niet verbroken worden. Siegfried beseft zijn vergissing en de oorspronkelijke balletversie eindigt met de zelfmoord – dood door verdrinking – van beide geliefden.
Naderhand zijn verschillende variaties op de zelfmoord in omloop gekomen. In Black Swan zien we hoe Odile tragisch aan haar eind komt.

Geen zoetsappige balletverfilming

Black Swan is geen filmregistratie van Het Zwanenmeer, maar een psychologische thriller met zelfs horrorelementen. Wel speelt de uitvoering van dit klassieke ballet en de bijbehorende thematiek tussen licht en duister, tussen goed en kwaad, een belangrijke rol. Naast de klassieke balletscènes op balletmuziek van Tsjaikovski is er meer te zien en te horen. Gruwelijke geluiden bijvoorbeeld, zoals het kraken van botten en ledematen tijdens het losmaken van de spieren, of de bloederige scènes waarbij Nina flarden huid wegtrekt. In de belichting wordt er gespeeld met de afwisseling tussen licht en donker, en er wordt op opmerkelijke wijze gebruik gemaakt van spiegels. Voor spiegelbeelden, weerspiegelingen en gebroken spiegels - een (zelf)beeld aan scherven -, al dan niet gefingeerd of werkelijk, is een grote rol weggelegd. Zij verlenen meerdere lagen aan het verhaal.

De film vertoont veel close-ups, danspassen en -bewegingen zijn van heel dichtbij gefilmd. Vaak worden ook ruimtes op die manier gefilmd, zoals de kleedkamers in het theater en de flat waar Nina en haar moeder wonen. Het accentueert de naar binnen gerichte balletwereld, waar weinig ruimte is voor de buitenwereld en sluit aan bij het benauwde wereldje van Nina. Dit krijgt een vervolg met de verfilming van scènes die zich louter in Nina’s hoofd afspelen.

Parallelle verhaallijnen

Waar Odette gevangen zit in haar betovering tot zwaan, zit Nina gevangen in het keurslijf van perfectie en ambitie, gevoed door de frustraties van haar moeder. Nina woont nog onder haar moeders vleugels en laat zich als een baby vertroetelen in haar roze-wite meisjeskamer vol knuffelbeesten. Haar moeder zit haar, met haar eigen gefnuikte balletambities, dicht op de huid. De onderhuidse spanningen tussen moeder en dochter komen echter aan de oppervlakte in de vorm van diepe huidkrassen, waarmee Nina zich tot wanhoop van haar moeder beschadigt.

Met de komst van de nieuwe danseres Lilly grijpt Nina de kans haar eigen vleugels uit te slaan. Lilly lijkt het alter ego van Nina, maar dan de duistere variant. De seksueel geremde, maagdelijke Nina meent tijdens een gefantaseerde vrijage zelfs een tatoeage met de aanzet van zwarte vleugels op Lilly’s rug te zien. Hiermee wordt Lilly neergezet als de belichaming van de zwarte zwaan. Nina heeft haar eigen zwarte kant. Ze gaat hier, gedreven door de komst van Lilly en haar rol als zwarte zwaan, naar op zoek in een poging haar seksualiteit en eigenheid te ontdekken.

Op de valreep lukt het Nina haar vleugels uit te slaan en zich van haar ketenen te bevrijden. Op de première klapwiekt ze in haar verbeelding met enorme vleugels tijdens haar solo als zwarte zwaan. Maar voor het zover komt, moet ze het gevecht met haar duistere kant aangaan, met alle fatale gevolgen van dien. Het is haar eigen geestelijke en lichamelijke ondergang die haar vleugels om te dansen geeft en haar bevrijding verschaft. Waar haar voorgangster Beth in haar zelfdestructie naar perfectie streefde, heeft ze in Nina een prima opvolgster gekregen.

De symboliek van de zwaan

In de kunst wordt komt de zwaan al van oudsher voor. In de klassieke oudheid staat een witte zwaan, vanwege de kleur en de buigzame hals, voor nobele zuiverheid. Vermomd als witte zwaan weet oppergod Zeus het meisje Leda te verleiden. Hiermee werd de zwaan het symbool van liefde. De zwaan staat tevens symbool voor eenzaamheid, muziek en poëzie; de zwanenzang wordt in verband gebracht met de dood.
In de oude Germaanse mythen, zoals het Nibelungenlied, konden jonkvrouwen zichzelf in zwanen veranderen en bovendien over voorspellende gaven beschikken. Bij het baden trokken ze hun verengewaad dan uit; wie dat dan wist te bemachtigen kreeg de vrouwen in zijn macht. Ook zijn er verhalen over zwanenridders, zoals Lohengrin.
In de Middeleeuwen wordt de keerzijde van het witte verenkleed benadrukt. Het vlees eronder zou zwart zijn, waardoor het dier tot symbool voor de huichelaar werd. De zwaan symboliseert ook dikwijls de vrouwelijke bevalligheid, uiteraard ook heel toepasselijk voor een ballerina.

Regie en cast, kostuums

Black Swan werd in 2010 uitgebracht en beleefde zijn Nederlandse première in februari 2011. De regie is in handen van Darren Aronofsky, die eerder bekend werd met onder andere The Wrestler over een worstelkampioen.

Belangrijke bijrollen worden vertolkt door Winona Ryder (Beth Macintyre), Barbara Hershey (moeder Sayers), Mila Kunis als Lilly en Vincent Cassel als Thomas Leroy.

De enige echte hoofdrol in de film, die van Nina Sayers, is voor Natalie Portman. Zij viel speciaal voor de rol af, wat haar breekbaarheid extra benadrukt. Natuurlijk valt niet te verwachten dat zij alle ingewikkelde dansscènes zelf voor haar rekening neemt, maar toch worden lang niet al haar balletscènes door professionele balletdansers vertolkt. De actrice heeft keihard getraind om de danspassen onder controle te krijgen. Bijna griezelig verwant aan de verbetenheid van haar personage heeft ook zij haar donkere kant ontdekt, het gevolg van een enorme gedrevenheid.
Vanwege de prestatie die zij met deze rol neerzet, heeft Natalie Portman de Golden Globe voor beste actrice gewonnen en de Oscar voor beste actrice tijdens de uitreiking in februari 2011 in de wacht gesleept. Inmiddels zwanger, de actrice heeft een relatie met haar balletcoach en Black Swan-tegenspeler Benjamin Millepied, nam zij het beeldje geëmotioneerd in ontvangst.

De opvallende kledingontwerpen – met name voor de zwarte zwaan – zijn afkomstig van Kate en Laura Mulleavy, twee zussen die ontwerpen voor het modemerk Rodarte.
© 2011 - 2017 Sierkunst, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Filmrecensie: Black SwanrecensieFilmrecensie: Black SwanBlack Swan werd genomineerd voor vijf Academy Awards De cinematografie, regie en montage werden erg gewaardeerd door cri…
Cygnus Atratus: De zwarte zwaanCygnus Atratus: De zwarte zwaanIn een stadspark in Leeuwarden vertoeven al enkele jaren een paar zwarte zwanen. Vroeger kwamen er vooral witte zwanen v…
recensieBlack Swan: Verhaal over moeder-dochter incest?Black Swan vertelt het verhaal van ballerina Nina die de hoofdrol te pakken krijgt in Het Zwanenmeer. De perfectionistis…
Wilde zwaan, Cygnus cygnusWilde zwaan, Cygnus cygnusDe wilde zwaan, Cygnus cygnus vroeger Cygnus musicus, is een grote zwaan. Hij is volledig witgekleurd met een geel met z…
recensieSeconds - RecensieIn Seconds van John Frankenheimer doet een uitgebluste vijftiger beroep op een geheim genootschap om zijn dood in scène…
Bronnen en referenties
  • Symbolen, Historisch-culturele symbolen van A tot Z, Uitgeverij Het Spectrum, 1998.
  • Maat houden was het moeilijkst - interview met Darren Aronofsky, IFFR-bijlage bij De Volkskrant, 20 januari 2011

Reageer op het artikel "Black Swan, balletfilm met horrorelementen"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Sierkunst
Laatste update: 20-03-2011
Rubriek: Muziek en Film
Subrubriek: Film en video
Bronnen en referenties: 2
Recensies…
Deze rubriek bevat artikelen welke naast objectieve informatie ook subjectieve informatie in vorm van een recensie bevat.
Schrijf mee!