InfoNu.nl > Muziek en Film > Diversen > Het muziekschrift (2): muziektekens, maten en muziektermen

Het muziekschrift (2): muziektekens, maten en muziektermen

In het eerste deel van deze reeks is een inleiding gegeven in de ontcijfering van het muziekschrift. Muzieknoten, de notenbalk en muzieksleutels zijn reeds behandeld. Hier zal worden vervolgd met een uiteenzetting van de muziektekens die zoal op een notenbalk kunnen worden weergegeven, alsmede van het begrip “maatsoort”. Bovendien zal een en ander worden uitgelegd over de dynamiek en het tempo waarmee een muziekstuk gespeeld kan worden. Inhoud

De tekens

Op een notenbalk wordt niet alleen de toonhoogte van een noot aangegeven; het is onder andere ook nodig om te weten hoe lang een noot gespeeld dient te worden. Dit en andere aspecten van de muziektekens die je kunt tegenkomen op een notenbalk, zullen hieronder worden toegelicht.

Noten en rusten
Figuur 1: muziektekens (klik om te vergroten)
Figuur 1: muziektekens (klik om te vergroten)
Noten worden weergegeven als “bolletjes” op en tussen de lijnen van de notenbalk. Het al dan niet zwart zijn van het bolletje, de aanwezigheid van een stokje eraan en de vorm hiervan, alsmede een eventuele extra punt achter de noot, bepalen de duur waarmee de betreffende noot gespeeld dient te worden. Momenten waarop een instrument niet speelt worden weergegeven als een rust. Ook hiervoor bestaan verschillende symbolen, die de lengte van de rust aangeven. Figuur 1 geeft een overzicht van deze tekens en de bijbehorende terminologie. Hoewel de stokjes van de noten in opwaartse richting zijn afgebeeld, komen ze ook in neerwaartse richting voor. De algemene regel is dat noten onder de derde lijn van de notenbalk opwaarts gericht zijn, en vanaf de derde lijn neerwaarts. Vaak wordt echter van deze regel afgeweken, bijvoorbeeld in het geval van gepaarde 1/8, 1/16 of 1/32 noten.

Kruis en mol
Zoals eerder aangegeven, gaat de notenbalk uit van een majeur toonladder. Afwijkingen hiervan in de vorm van verhoogde of verlaagde tonen worden aangeduid met een kruis (“hekje”) en een mol (“b”), respectievelijk. Deze tekens worden aan het begin van iedere notenbalk geplaatst op de toonhoogte waarvoor ze van toepassing zijn. Let wel: als er een kruis of mol staat aangegeven voor een bepaalde toon, dan geldt deze voor alle noten van deze toonhoogte (ook van een akkoord hoger of lager) die in de betreffende notenbalk voorkomen. Vormt de verhoogde of verlaagde toon een uitzondering op de regel, dan staat het teken vlak vóór deze noot aangegeven. Als een verhoging of verlaging ongedaan wordt gemaakt (bijvoorbeeld “Cis” wordt een C), dan is er een zogenaamd herstellingsteken vóór de betreffende noot geplaatst. Gewoonlijk is een dergelijk teken alleen van toepassing op de maat waar hij in staat.



Figuur 2: fragment uit een menuet van J.S. Bach (klik om te vergroten
Figuur 2: fragment uit een menuet van J.S. Bach (klik om te vergroten
Als illustratie van bovenstaande is in figuur 2 een fragment uit een menuet van J.S. Bach afgebeeld. Aan het begin van de notenbalk is af te leiden dat de noten A, B en E standaard verlaagd zijn. In de gegeven maten wordt deze regel echter meerdere malen gebroken.


Herhaling en einde
Figuur 3: herhaling en einde (klik om te vergroten)
Figuur 3: herhaling en einde (klik om te vergroten)
In veel muziekstukken komen delen voor die worden herhaald. Indien hier sprake van is, is dit herkenbaar aan een verdikte, dubbele maatstreep waar een dubbele punt voor staat. De maten voorafgaand aan dit teken dienen dan eenmaal te worden herhaald voordat de volgende maten worden gespeeld. Als de herhaling niet vanaf de eerste maat plaatsvindt, is het begin van het te herhalen stuk aangegeven met een verdikte dubbele maatstreep en een dubbele punt rechts daarvan. Ook het einde van een muziekstuk wordt aangeduid met een dergelijke verdikte maatstreep.

Maten

Ieder muziekstuk heeft een bepaalde maatsoort: de onderliggende, periodieke afwisseling van geaccentueerde en ongeaccentueerde noten. Welke maatsoort van toepassing is, wordt aan het begin van de eerste notenbalk aangegeven. Is er steeds sprake van een geaccentueerde tel gevolgd door drie ongeaccentueerde tellen (ofwel het accent valt om de vier ¼ noten), dan wordt de maatsoort genoteerd als 4/4. Een wals, die steeds drie tellen per maat kent, wordt genoteerd als 3/4.
Figuur 4: fragment uit een partituur van Joseph Haydn (klik om te vergroten
Figuur 4: fragment uit een partituur van Joseph Haydn (klik om te vergroten
De maatsoort wordt echter niet altijd bepaald door ¼ noten; ook 2/2 en 6/8 zijn bijvoorbeeld mogelijk. Er zijn zelfs muziekstukken waarbij de maatsoort varieert, zoals een afwisseling van 2/4 en 3/4 maten.

Als voorbeeld volgen in figuur 4 de eerste drie maten van een partituur van Joseph Haydn. Als je de duur van de noten telt, zul je merken dat de eerste maat maar één tel bestrijkt en daarmee niet voldoet aan de 3/4 maatsoort. Dit staat bekend als een opmaat: in tegenstelling tot de overige maten wordt deze niet beklemtoond.

Muziektermen

Op basis van bovenstaande tekens kun je de melodie van een muziekstuk afleiden uit een partituur. Maar bij muziek lezen komt nog meer kijken: veel muziekstukken zijn voorzien van aanduidingen die aangeven hoe je dient te spelen, zoals krachtig of zachtjes, langzaam of snel.

Dynamiek
De volgende muziektermen hebben betrekking op de dynamiek, ofwel het volume, waarmee gespeeld dient te worden.
  • Pianissimo: zeer zacht
  • Piano: zacht
  • Mezzo piano: half zacht
  • Mezzo forte: half krachtig
  • Forte: krachtig
  • Fortissimo: zeer krachtig

  • Crescendo: geleidelijk krachtiger worden (<)
  • Decrescendo: geleidelijk zachter worden (>)

Tempo
Een willekeurig partituur kan op heel verschillende manieren overkomen, afhankelijk van de snelheid waarmee het wordt gespeeld. Er wordt onderscheid gemaakt in ondermeer de volgende gradaties van tempo:
  • Lento, largo: slepend
  • Adagio: langzaam
  • Andante: wandeltempo
  • Moderato: gematigd
  • Allegro: levendig
  • Presto: zeer snel

Er zijn nog afgeleide tussenstapjes, zoals andantino (iets sneller dan andante), lento moderato (gematigd langzaam), poco allegro (een beetje levendig) en molto allegro (zeer levendig).

Meer leren?

Met behulp van de voorgaande informatie zul je een partituur al aardig kunnen ontcijferen. Als je geschreven muziek eenmaal begrijpt, is de volgende stap de vertaling naar een instrument. In Van muziekschrift tot muziekspel kun je voor de blokfluit, piano en viool leren hoe dit in zijn werk gaat.
© 2009 - 2014 Teez, het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Het muziekschrift (1): muzieknoten en de notenbalkMuziek kent een eigen schrift, een verzameling tekens en termen waarmee een melodie kan worden omgezet naar een vaste vo…
Van muziekschrift tot muziekspelIn principe is voor ieder melodieus instrument dezelfde “taal” van toepassing: het muziekschrift. Om een partituur te ku…
Gemakkelijk noten leren lezenGemakkelijk noten leren lezenWil je een muziekinstrument bespelen, maar zie je op tegen het noten leren lezen? Doet het notenschrift je duizelen van…
Notennamen en de notenbalkNotennamen en de notenbalkMuziek op papier lijkt al snel veel ingewikkelder dan dat het is. Wanneer je de basis beheerst, zul je echter zien dat e…
De uitvinding van het notenschriftDe uitvinding van het notenschriftTot ongeveer het jaar 1000 na Christus kon men geen muziek van papier lezen. Het enige hulpmiddel dat zangers van Gregor…
Bronnen en referenties
  • Bladmuziekfragmenten: F. Sándor. Violinschule IV/b. Broekmans & van Poppel. Amsterdam

Reageer op het artikel "Het muziekschrift (2): muziektekens, maten en muziektermen"

Plaats een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Reacties

Cia Wolvers, 13-05-2013 15:39 #5
Hallo! Het is al wel een tijdje terug dat de vraag werd gesteld, maar er is wel degelijk een blanco muziekgestreept papier van internet te halen. Gratis wel te verstaan.
Ik heb trouwens ook een vraag: wanneer er 2 mollen voor een toon staan, b.v. bij de b. Hoe klinkt dan deze beses? Is deze gelijk klinkend aan de toon a? Ik heb 50 jaar geleden geleerd dat het een leitoon is, dus deze moet haast klinken als in bovenstaand voorbeeld a, maar niet helemaal. Hoe doet men dat tegenwoordig?

M. V. D. Biggelaar, 11-11-2012 21:19 #4
Hallo,

ik ben met een pianostuk bezig waarin de g-sleutel veranderd in de f-sleutel op dezelfde balk. Is het dan de bedoeling dat ik met mijn rechterhand een octaaf lager ga spelen?

Catherina, 22-02-2012 15:12 #3
Kan je ook je eigen muziekblad maken?
Catherina Reactie infoteur, 30-03-2012
Als je in google zoekt op bijvoorbeeld "write your own sheet music", dan zijn er verschillende websites die software aanbieden voor het schrijven van bladmuziek. Bij sommige is het zelfs mogelijk om af te spelen wat je geschreven hebt, zodat je kunt luisteren of het naar wens is voordat je het uit print.
Succes ermee!

Ingrid, 10-01-2012 21:02 #2
Wat betekent een half rondje met een stip erin? Reactie infoteur, 11-02-2012
Dit teken heet "fermate" en geeft aan dat de noot voor langere duur gespeeld mag worden.

Piet Ritzen, 29-11-2009 13:40 #1
Kan ik op het internet een pagina vinden met (lege) notenbalken, die ik dan kan 'vullen' met mijn muziek?
Dank. Reactie infoteur, 29-11-2009
Ik weet niet of er een site is waarop je online muziekschrift kunt maken, maar er is wel (gratis) software te downloaden. Bijvoorbeeld op www.forte-notation.eu. Met dit programma kun je de geschreven muziek ook omzetten in audiobestanden, wat ook wel erg leuk is.
Succes en plezier ermee!

Infoteur: Teez
Rubriek: Muziek en Film
Subrubriek: Diversen
Bronnen en referenties: 1
Reacties: 5
Schrijf mee!